यसकारण भनिएको हो मुलुकको समृद्धिको लागि सहकारी
काठमाडौं । नेपालको दुर्गम भूभाग, जहाँ सामाजिक आर्थिक असमानता गहिरो छ । सो क्षेत्रमा सहकारी आशाको किरणको रूपमा देखापरेको छ । यसले गरिबी निवारण र समुदायको सशक्तीकरणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । सामूहिक कार्य र साझा स्रोतको माध्यमबाट सहकारीले दिगो विकासलाई उत्प्रेरित गरेको छ भने अर्कोतर्फ उद्यमशीलतालाई बढावा दिएको छ । यसले देशभरि सीमान्तकृत जनसंख्याको उत्थान गरेको छ ।
ग्रामीण अर्थतन्त्रको सशक्तीकरण :
नेपालको सहकारी आन्दोलनले ग्रामीण अर्थतन्त्रको उत्थानमा उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ । स्रोत र विशेषज्ञता संकलन गरेर सहकारी संस्थाहरूले साना किसानहरूका लागि ऋण, कृषि अनुदान र बजारमा पहुँच सहज बनाइदिएका छन् । यसले कृषि उत्पादकत्वमा मात्र सुधार नगरी ग्रामीण क्षेत्रमा खाद्य सुरक्षा र जीविकाका अवसरहरू पनि बढाएको छ । यसबाहेक महिला र सीमान्तकृत समूहहरूलाई सशक्त बनाएर समावेशी विकास प्रवद्र्धन गर्न सहकारी संस्थाहरूले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् । अर्कोतर्फ महिला बचत र ऋण सहकारीजस्ता पहलहरूमार्फत महिलाहरूले आर्थिक स्वतन्त्रता, नेतृत्व कौशल र निर्णय प्रक्रियामा पहुँच प्राप्त गरेका छन् । जसले गर्दा परम्परागत लैङ्गिक मान्यताहरूलाई चुनौती दिँदै सामाजिक समावेशीकरणलाई बढावा दिएको छ ।
उद्यमशीलता र नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन
सहकारी संस्थाहरूले उद्यमशीलता र नवप्रवर्तनलाई पनि प्रोत्साहन दिएका छन् । नेपालको सहकारी क्षेत्रले विशेषगरी युवाहरूमा उद्यमशीलता र नवप्रवर्तनलाई बढावा दिन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् । प्रशिक्षण, मार्गनिर्देशन र पुँजीमा पहुँच प्रदान गरेर सहकारीहरूले उद्यमशीलताको संस्कृतिलाई मलजल गरेका छन् । यसले युवाहरूलाई उनीहरूको क्षमताको अधिकतम उपयोग गर्न र आर्थिक विकासमा योगदान दिन सक्षम बनाएको छ । यसबाहेक सहकारीहरूले स्वच्छ ऊर्जा, स्वास्थ्य सेवा र शिक्षामा पहुँचजस्ता चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्दै नवीन व्यापार मोडेल र सामाजिक उद्यमहरूका लागि प्रभावकारीरूपमा काम गरेका छन् । आफ्ना सेयर सदस्यहरूको सामूहिक ज्ञान र स्रोतको उपयोग गरेर सहकारीहरूले स्थानीय नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहित गरेका छन् र उनीहरूको समुदायको आवश्यकताअनुसार दिगो आर्थिक उपार्जनका बाटाहरू पहिल्याएका छन् ।
सामाजिक पुँजी र लचिलोपन निर्माण
सहकारी संस्थाहरूले सामाजिक पुँजी र लचिलोपन निर्माण गरेका छन् । नेपालको सहकारी आन्दोलन यसको मूलमा एकता, लोकतन्त्र र सामुदायिक स्वामित्वको सिद्धान्तमा आधारित रहेको छ । सामाजिक पुँजी र सामूहिक कार्यलाई बढावा दिएर, सहकारीहरूले प्राकृतिक प्रकोप र आर्थिक मन्दीजस्ता बाह्य आघातहरूविरुद्ध समुदायको लचिलोपनलाई बलियो बनाएका छन् । कुनै किसिमको प्राकृतिक विपत्ति तथा संकटको समयमा, आपतकालीन राहत, पुनर्वास सहयोग र प्रभावित समुदायहरूलाई जीविकोपार्जनका अवसरहरू प्रदान गर्दै सहकारीहरू जीवन रेखाका रूपमा देखापरेका छन् । पारस्परिक सहायता र सहयोगको माध्यमबाट सदस्यहरूले लचिलो समाज निर्माणमा एकताको शक्ति प्रदर्शन गर्दै एकसाथ प्रतिकूल परिस्थितिको सामना गरिरहेका छन् ।
दिगो विकास प्रवर्द्धन
सहकारी संस्थाहरूले दिगो विकास प्रवद्र्धनमा पनि उल्लेख्य भूमिका खेलेका छन् । वन विनास, भूमिको क्षरण र जलवायु परिवर्तनजस्ता वातावरणीय चुनौतीहरूको सामना गर्दै नेपाल दिगो विकासका गर्ने मुलुकको रूपमा उदाउँदै गरेको छ । उदाहरणका लागि कृषि सहकारीहरूले जैविक खेती अभ्यासहरू, वाटरसेड व्यवस्थापन र जैविक विविधता संरक्षणलाई बढावा दिएका छन् । ग्रामीण इकोसिस्टमको लचिलोपन बढाउँछन् र वातावरणीय क्षयीकरणलाई कम गर्छन् । यसबाहेक सहकारीहरूले सौर्य ऊर्जा र बायोग्यासजस्ता नवीकरणीय ऊर्जा प्रविधिहरू अँगालेका छन् । जीवाश्म इन्धनहरूमा निर्भरता कम गर्दै र ऊर्जा स्वतन्त्रतालाई बढावा दिएका छन् । सामुदायिक नेतृत्वको पहलका माध्यमबाट सहकारीहरूले भविष्यका पुस्ताहरूका लागि ग्रहको रक्षा गर्दै आर्थिक विकास गर्न स्वच्छ ऊर्जाको सम्भावनालाई दोहन गरेका छन् ।
लोकतान्त्रिक शासनलाई प्रोत्साहन :
नेपालमा सहकारी क्षेत्रको एउटा विशेषता भनेको लोकतान्त्रिक शासन र सदस्य सहभागिताप्रति प्रतिबद्धता हो । सहकारीहरू ‘एक सदस्य, एक मत’को सिद्धान्तमा काम गर्छन् । निर्णयहरू सामूहिक र पारदर्शीरूपमा लिइन्छ भन्ने सुनिश्चित गर्दै । यो लोकतान्त्रिक नैतिकताले जवाफदेहिता र विश्वासलाई मात्र बढावा दिँदैन । तर सामान्य नागरिकहरूलाई उनीहरूको समुदायको दिशा निर्धारण गर्न सशक्त बनाउँछ । यसबाहेक सहकारीहरूले साझा हितलाई अगाडि बढाउन प्रतिबद्ध नागरिक विचारधाराका व्यक्तिहरूको नयाँ पुस्ताको पालनपोषण गर्दै तल्लोस्तरका नेताहरूका लागि प्रशिक्षण मैदानको रूपमा काम गर्छन् । सक्रिय नागरिकता र नागरिक संलग्नता प्रवर्द्धन गरेर सहकारीहरूले सबै तहमा समावेशी र सहभागी शासनका लागि आधार तयार पार्दै लोकतन्त्रको संरचनालाई बलियो बनाएका छन् ।
आदिवासी तथा जातीय समुदायलाई सशक्तीकरण गर्ने
प्रायः प्रणालीगत भेदभाव र सीमान्तकरणको सामना गर्ने आदिवासी र जातीय समुदायहरूलाई सशक्त बनाउन सहकारीहरूले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् । स्रोत, कौशल प्रशिक्षण र बजार संयोजनमा पहुँच उपलब्ध गराएर सहकारीहरूले यी समुदायहरूलाई आफ्नो सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्न, आफ्नो परम्परागत जीविकोपार्जनको रक्षा गर्न र राष्ट्रको आर्थिक तथा सामाजिक जीवनमा पूर्णरूपमा सहभागी हुन सक्षम बनाएका छन् ।
अन्तरक्षेत्रीय सहकार्य प्रवर्द्धन गर्ने
नेपालको सहकारी क्षेत्रले जटिल विकासका चुनौतीहरूको सामना गर्न सरकारी निकाय, गैरसरकारी संस्था, निजी उद्यम र नागरिक समाज संस्थाहरूलाई एकसाथ ल्याएर अन्तरक्षेत्रीय सहकार्यलाई बढावा दिएको छ । साझेदारी र गठबन्धनका माध्यमबाट सहकारीहरूले व्यापक समुदायलाई फाइदा पुर्याउने समन्वयहरूलाई उत्प्रेरित गर्दै प्रभाव अधिकतम बनाउन पूरक शक्ति र स्रोतहरूको लाभ उठाएका छन् ।
सहरी गरिबी न्यूनीकरण
ग्रामीण विकाससँग सम्बन्धित भए पनि सहरी क्षेत्रमा गरिबी निवारणमा सहकारीहरूले पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् । सहरी सहकारीहरूले आप्रवासी कामदारहरू, सडक विक्रेताहरू र अनौपचारिक क्षेत्रका कामदारहरूलगायत सीमान्तकृत सहरी जनसंख्यालाई किफायती आवास, ऋणमा पहुँच र रोजगारीका अवसरहरू प्रदान गरेका छन् । सहरी समुदायहरूमा आर्थिक लचिलोपन र सामाजिक एकतालाई बढावा दिएर सहकारीहरूले थप समावेशी र दिगो सहरी विकासमा योगदान पुर्याएका छन् ।
डिजिटल प्रविधिको उपयोग
डिजिटल युगमा नेपालका सहकारीहरूले गरिबी निवारण र सशक्तीकरणका लागि प्रविधिलाई शक्तिशाली औजारका रूपमा अपनाएका छन् । डिजिटल प्लेटफर्म र मोबाइल अनुप्रयोगहरूले सहकारीहरूलाई सञ्चालनलाई सुव्यवस्थित गर्न, सेवा वितरण सुधार गर्न र नयाँ बजारमा पुग्न सक्षम बनाएको छ । मोबाइल बैंकिङ र ई–कमर्सदेखि डिजिटल साक्षरता कार्यक्रम र टेलिमेडिसिन सेवाहरूसम्म, सहकारीहरूले डिजिटल विभाजनलाई कम गर्न र दुर्गम क्षेत्रहरूमा पनि समुदायहरूलाई सशक्त बनाउन प्रविधिको रूपान्तरणकारी सम्भाव्यताको उपयोग गरिरहेका छन् ।
शान्ति र सामाजिक सद्भाव प्रवर्द्धन गर्ने
द्वन्द्व र सामाजिक तनावको इतिहास भएको देशमा सहकारीहरू शान्ति र सामाजिक सद्भावका एजेन्टका रूपमा देखापरेका छन् । विविध समुदायहरू बीच विश्वास, संवाद र सहयोगलाई बढावा दिएर, सहकारीहरूले सामाजिक एकता र मेलमिलापमा योगदान पु¥याएका छन् । अधिक स्थिर र समृद्ध समाजको जग बसालेका छन् । शान्ति निर्माण कार्यशालाहरू, अन्तर–समुदाय आदानप्रदान कार्यक्रमहरू, र संयुक्त आर्थिक उद्यमजस्ता पहलहरूमार्फत, सहकारीहरूले समझदारी र एकतालाई बढावा दिएका छन् । विभाजनहरू पार गरेका छन् र शान्तिपूर्ण र समावेशी भविष्यको साझा दृष्टिकोण निर्माण गरेका छन् ।
सुलभ र किफायती आवासको प्रवर्द्धन
आवास सहकारीहरूले किफायती आवास विकल्पहरूमा पहुँच प्रदान गरेर कम आय भएका परिवारहरूको आवास आवश्यकताहरू सम्बोधन गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् । सामूहिक स्वामित्व र सहकारी वित्तपोषण मोडेलहरूमार्फत, आवास सहकारीहरूले सदस्यहरूलाई स्रोतहरू संंकलन गर्न, घरहरू निर्माण गर्न वा किन्न र पानी, सरसफाइ र बिजुलीजस्ता आवश्यक सेवाहरू पहुँच गर्न सक्षम बनाएका छन् । आवास सुरक्षा र आश्रय अधिकार प्रवद्र्धन गरेर सहकारीहरूले घरबारविहीन कम गर्न र कमजोर जनसंख्याको जीवनस्तर सुधार गर्न योगदान पुर्याएका छन् ।
दिगो वन र संरक्षणको प्रवर्द्धन
वन सहकारी र सामुदायिक वन प्रयोगकर्ता समूह (सीएफयुजी) ले नेपालमा दिगो वन अभ्यास र जैविक विविधता संरक्षण प्रवद्र्धन गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । समुदायमा आधारित वन व्यवस्थापनका माध्यमबाट सहकारीहरूले स्थानीय समुदायलाई दिगो वन स्रोतहरू काट्न, वन विनाश रोक्न र बिग्रिएको इकोसिस्टम पुनस्र्थापना गर्न सशक्त बनाएको छ । दिगो जीविकोपार्जन र वातावरणीय व्यवस्थापनलाई बढावा दिएर सहकारीहरूले नेपालको वन संरक्षण, जैविक विविधताको संरक्षण र जलवायु परिवर्तनको प्रभावलाई कम गर्न योगदान पुर्याएको छ ।
पहुँचयोग्य स्वास्थ्य सेवाहरूको प्रवर्द्धन
स्वास्थ्य सहकारी र सामुदायिक स्वास्थ्य केन्द्रहरूले कम सुविधायुक्त ग्रामीण क्षेत्रमा किफायती र गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवाहरूको पहुँच प्रदान गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् । क्लिनिक, मोबाइल स्वास्थ्य शिविर र टेलिमेडिसिन सुविधाहरू स्थापना गरेर, सहकारीहरूले समुदायहरूलाई प्राथमिक हेरचाह, मातृ र बाल स्वास्थ्य र रोकथाम स्वास्थ्य शिक्षासहित आवश्यक स्वास्थ्य सेवाहरूमा पहुँच सुनिश्चित गरेका छन् । समुदायमा आधारित स्वास्थ्य सेवा पहलका माध्यमबाट सहकारीहरूले नेपालमा स्वास्थ्य परिणाम सुधार गर्न, स्वास्थ्य असमानता कम गर्न र जनस्वास्थ्य प्रणालीलाई सुदृढ पार्न योगदान पुर्याएका छन् ।
विपद् जोखिम न्यूनीकरण र लचिलोपन निर्माणको पवर्द्धन
नेपालमा प्राकृतिक प्रकोप र जलवायुसम्बन्धी खतराहरूको प्रभाव कम गर्न विपद् जोखिम न्यूनीकरण र लचिलोपन निर्माण गर्ने पहलमा सहकारीहरू सक्रियरूपमा संलग्न रहेका छन् । विपद् जोखिम न्यूनीकरण सहकारीहरूले जोखिम मूल्याङ्कन गर्छन्, प्रारम्भिक चेतावनी प्रणाली विकास गर्छन् र समुदायमा आधारित विपद् तयारी र प्रतिक्रिया योजनाहरू कार्यान्वयन गर्छन् । सामुदायिक लचिलोपनलाई सुदृढ पार्दै, आपतकालीन तयारीलाई बढावा दिएर र विपत्तिपश्चात् पुनःप्राप्ति प्रयासहरूलाई सहज बनाएर, सहकारीहरूले जोखिम कम गर्न र विपद्ग्रस्त क्षेत्रहरूमा अनुकूलन क्षमता बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् ।
पहुँचयोग्य र समावेशी शिक्षाको प्रवर्द्धन
शिक्षा सहकारी र सामुदायिक विद्यालयहरूले सीमान्तकृत र सुविधाविहीन पृष्ठभूमिका सबै बालबालिकाका लागि पहुँचयोग्य र समावेशी शिक्षाको प्रवर्द्धन गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् । विद्यालय स्थापना गरेर, छात्रवृत्ति प्रदान गरेर र व्यावसायिक प्रशिक्षण कार्यक्रमहरू प्रदान गरेर, सहकारीहरूले बालबालिकाहरूलाई गुणस्तरीय शिक्षा र आजीवन सिक्ने अवसरहरूमा पहुँच सुनिश्चित गरेका छन् । समुदायमा आधारित शैक्षिक पहलमार्फत सहकारी संस्थाहरूले नेपालमा साक्षरता दर सुधार गर्न, विद्यालय छोड्ने दर घटाउन र सामाजिक गतिशीलता तथा आर्थिक सशक्तीकरण प्रवर्द्धन गर्न योगदान पुर्याएका छन् ।
आवश्यक सेवाहरूमा पहुँच विस्तार
आर्थिक सशक्तीकरणको अतिरिक्त नेपालमा सहकारीहरूले स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा र आवासजस्ता आवश्यक सेवाहरूमा पहुँच विस्तार गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् । उदाहरणका लागि स्वास्थ्य सहकारीहरूले दुर्गम र कम सेवा भएका क्षेत्रहरूमा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच सुधार गर्दै क्लिनिक, फार्मेसी र स्वास्थ्य बीमा योजनाहरू स्थापना गरेका छन् । त्यसैगरी शिक्षा सहकारीहरूले विद्यालयहरू निर्माण गरेका छन् । छात्रवृत्तिहरू प्रदान गरेका छन् र बालबालिका र बयस्कहरूका लागि शैक्षिक अवसरहरू बढाउँदै व्यावसायिक प्रशिक्षण प्रदान गरेका छन् । आफ्ना सदस्यहरूको सामूहिक कल्याणलाई प्राथमिकता दिएर, सहकारीहरूले आवश्यक सेवाहरूमा विश्वव्यापी पहुँच प्राप्त गर्न सरकार र अन्य निकायहरूको प्रयासलाई पूरक बनाएर सेवा वितरणमा प्रणालीगत अन्तरलाई सम्बोधन गरेका छन् ।
यी सबै कारणहरूले गर्दा पनि नेपालमा गरिबी निवारण र दिगो विकासमा सहकारी क्षेत्रको भूमिका निकै ठूलो रहेको छ र देखिन्छ पनि । यस अर्थमा नेपालको सहकारी क्षेत्र सामूहिक कार्य र साझा समृद्धिको रूपान्तरणकारी शक्तिको चम्किलो उदाहरणको रूपमा उभिएको छ । समुदायलाई सशक्त बनाएर, उद्यमशीलतालाई बढावा दिएर र सामाजिक पुँजी निर्माण गरेर सहकारीहरूले गरिबी निवारण मात्र नभई दिगो र समावेशी विकासको जग बसालेका छन् । नेपाल उज्यालो भविष्यतर्फ अघि बढ्दै जाँदा, समृद्धि र मर्यादाको यात्रामा कोही पनि पछाडि नरहने सुनिश्चित गर्दै जनताको आकांक्षा साकार गर्न सहकारी संस्थाहरूले उल्लेख्य भूमिका खेलेका छन् ।
निष्कर्षमा, नेपालमा सहकारी क्षेत्रका माध्यमबाट गरिबी निवारणको सकारात्मक भूमिका आर्थिक लाभभन्दा धेरै टाढा फैलिएको छ । आवश्यक सेवाहरूमा पहुँच विस्तार गरेर, दिगो विकासलाई बढावा दिएर र लोकतान्त्रिक शासनलाई बढावा दिएर, सहकारीहरू समग्र र समावेशी विकासका लागि उत्प्रेरक बनेका छन् । नेपालले समृद्धि र लचिलोपनतर्फ आफ्नो यात्रा जारी राख्दा, सहकारी आन्दोलन एक दृढ सहयोगी रहनेछ । सीमान्तकृतहरूको हितलाई समर्थन गर्दै र सबैका लागि अधिक न्यायपूर्ण र न्यायसंगत समाज निर्माण गर्नेछ ।
सहकारी क्षेत्रका माध्यमबाट गरिबी निवारणको सकारात्मक भूमिकाले आर्थिक सशक्तीकरण र सामाजिक समावेशीकरणदेखि वातावरणीय दिगोपन र शान्ति निर्माणसम्मका विभिन्न आयामहरू समेट्छ । समुदायहरूको सामूहिक शक्तिको उपयोग गरेर सहकारीहरूले परिवर्तनकारी परिवर्तनलाई उत्प्रेरित गर्दै छन् र सबै नेपालीहरूका लागि उज्यालो भविष्य निर्माण गर्दैछन् । तिनीहरूको पृष्ठभूमि वा परिस्थिति जस्तोसुकै भए पनि सहकारी क्षेत्रहरूको भूमिका निकै ठूलो रहेको छ । यद्यपि पछिल्लो समय सहकारी क्षेत्रहरूमा केही गलत तत्वहरू देखिएका वा भित्रिएका छन् । यी तत्वहरूले गर्दा अर्थतन्त्रको तेस्रो खम्बाको रूपमा रहेको क्षेत्र केही धरमराएको छ । तर सहकारी क्षेत्र कमजोर भएको छैन । सहकारी क्षेत्रमा गलत गर्ने तत्वहरूलाई राज्यले कारबाही गरेर सहकारी क्षेत्रलाई मुुलुकको दिगोे आर्थिक विकास र समृृद्धिको लागि केन्द्रिकृत गर्दै मुलुकको सर्वोपरी हितको सहकारी क्षेत्रलाई समाहित गर्नुपर्छ । यो राज्यको दायित्व हो, मुलुकको दिगो आर्थिक विकास र समृद्धिको लागि राज्यले यो दायित्व पूरा गर्नैपर्छ ।
क्याटेगोरी : विचार / ब्लग
ट्याग : #Page 4
ताजा अपडेट
- इजरेल किन अधीनस्थ वेस्ट ब्याङ्कमा बस्ती बसाउने काम रोक्दैन ?
- दुर्घटना अपडेटः बसको ठक्करबाट घाइते महिलाको पनि मृत्यु
- उदाउँदो चन्द्रमालाई अघ्र्य दिँदै चौठचन्द्र पर्व सम्पन्न
- राजनीतिक परिवर्तनप्रति कर्मचारीहरुले गरेको योगदान प्रशंसायोग्य छ :प्रधानमन्त्री
- हरितालिका (तीज) : पशुपतिनाथलगायत देशभरका शिवालयमा बिहानैदेखि भीड
- संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभामा भाग लिन प्रधानमन्त्री ओली न्यूयोर्क जानुहुने
- जेष्ठ नागरिकको अवस्था
- नेपालको वैदेशिक व्यापारमा चुनौतीहरू
धेरैले पढेको
- सुनचाँदीमा सिन्डिकेट लगाएको भन्दै नेपाल राष्ट्र बैंकविरुद्ध सर्वोच्चको कारण देखाऊ आदेश
- समसामयिक राजनीतिक व्यङ्ग्य
- ढोरपाटन जोड्ने सडक कालोपत्रे गरिँदै
- चिया पसल पनि कम्पनी ?
- युनिश शाहीको गीत ‘धारिलो तिर˝ को भ्युज वान मिलियन नाघ्यो
- राजेन्द्र विमल र हरिहर शर्मालाई पुरस्कृत गरिने
- एक्सेल डेभलपमेन्ट बैंकको ट्राफिक प्रहरीलाई सहयोग
- इन्फिनिटी लघुवित्तको सातै प्रदेशमा तालिम सम्पन्न
तपाईको प्रतिक्रिया