नेपाली काँग्रेसको १५औँ महाधिवेशन केवल नयाँ नेतृत्व चयन गर्ने नियमित राजनीतिक प्रक्रिया मात्र होइन । यो काँग्रेसले आफ्नो लामो राजनीतिक यात्रा, कार्यशैली र राजनीतिक संस्कारलाई गम्भीरतापूर्वक समीक्षा गर्ने महत्वपूर्ण अवसर पनि हो । लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा लामो इतिहास बोकेको काँग्रेस आज जुन अवस्थाबाट गुज्रिरहेको छ, त्यसको कारण खोज्ने र आगामी बाटो तय गर्ने जिम्मेवारी पनि यही महाधिवेशनको काँधमा आएको छ ।
महाधिवेशनमा प्रतिनिधि चयन भएर आएका काँग्रेसजनका अगाडि यसपटक एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न छ—आफ्नो मत कसरी प्रयोग गर्ने ?
गाउँ, नगर र जिल्लाबाट निर्वाचित भएर आएका प्रतिनिधिले आफ्नो साथमा आफ्नो विवेक ल्याएका छन् कि कुनै व्यक्ति वा गुटको निर्देशन ? यदि प्रतिनिधि महाधिवेशनमा आएर पनि ‘कुन गुटको चिर्कटो बोकेर आएको छ’ भन्ने आधारमा मतदान गर्छ भने महाधिवेशनको लोकतान्त्रिक सार नै कमजोर हुन्छ ।
चिर्कटोले नेता छान्ने होइन, प्रतिनिधिको विवेकले नेता छान्नुपर्छ ।
काँग्रेसभित्र लामो समयदेखि हुर्किएको गुटगत संस्कारले संगठनलाई कमजोर बनाएको छ । निर्वाचनका बेला विचार, क्षमता, इमानदारी र जनसमर्थनभन्दा नजिकको सम्बन्ध, समूहगत पहुँच र कसको आशीर्वाद छ भन्ने कुराले बढी महत्व पाउने अवस्था सिर्जना भएको छ । अधिवेशनअघि नै कसले कसलाई समर्थन गर्ने, कुन समूहबाट को उम्मेदवार बन्ने र कसको पक्षमा मत हाल्ने भन्ने हिसाब सुरु हुन्छ । त्यसपछि प्रतिनिधिको व्यक्तिगत विवेकभन्दा गुटको निर्देशन निर्णायक बन्न पुग्छ ।
लोकतान्त्रिक पार्टीका लागि यो स्वस्थ संकेत होइन ।
काँग्रेसले अब ‘को कसको मान्छे ?’ भन्दा ‘को कस्तो मान्छे ?’ भन्ने प्रश्नलाई प्राथमिकता दिन सक्नुपर्छ ।
नेतृत्वमा पुग्ने व्यक्तिको राजनीतिक योगदान, संगठन निर्माणमा उसको भूमिका, लोकतान्त्रिक मूल्यप्रतिको निष्ठा, नीति र विचारप्रतिको स्पष्टता तथा जनतासँगको सम्बन्ध मूल्यांकन गर्नुपर्छ । त्यसभन्दा महत्वपूर्ण कुरा उसको सार्वजनिक जीवन कति स्वच्छ र विश्वसनीय छ भन्ने पनि हेर्नुपर्छ ।
राजनीति कसैको पैतृक सम्पत्ति होइन । बाउबाजेको नाम, पुरानो विरासत वा पारिवारिक प्रभाव सम्मानको विषय हुन सक्छ; तर त्यसलाई सधैँ राजनीतिक अधिकारको प्रमाणपत्र बनाउन मिल्दैन । विगतको योगदानप्रति सम्मान गर्दै वर्तमानको योग्यता र भविष्यको क्षमता हेर्न सकिएन भने लोकतान्त्रिक संस्था विस्तारै व्यक्तिको छायामा पर्न थाल्छ ।
काँग्रेसलाई अब त्यस्तो अवस्थाबाट बाहिर निकाल्नुपर्छ ।
‘काँग्रेस दास र लासको पार्टी बन्नु हुँदैन’ भन्ने अभिव्यक्तिले पनि यही बहसलाई गम्भीर बनाउँछ । काँग्रेसजस्तो लोकतान्त्रिक पार्टीमा कुनै व्यक्तिको वरिपरि अन्धभक्ति होइन, विचार, विवेक र संस्थागत लोकतन्त्र बलियो हुनुपर्छ । इतिहासको सम्मान गर्ने नाममा वर्तमानलाई बन्धक बनाउने र नेतृत्वको नाममा कार्यकर्ताको विवेकलाई निषेध गर्ने संस्कारले काँग्रेसलाई बलियो बनाउँदैन ।
अग्रजको योगदानलाई अस्वीकार गर्नु समाधान होइन । तर योगदानकै नाममा नयाँ पुस्ताको सम्भावनालाई रोकिराख्नु पनि न्यायसंगत हुँदैन । राजनीति पुस्तान्तरणसँगै विचार, कार्यशैली र प्राथमिकताको परिवर्तन पनि हो । पुरानो अनुभव र नयाँ ऊर्जा मिल्न सके पार्टी बलियो हुन्छ; एउटा पुस्ताले अर्को पुस्तालाई निषेध गर्ने हो भने संगठन कमजोर हुन्छ ।
आज काँग्रेससँग अर्को गम्भीर चुनौती पनि छ—सार्वजनिक नैतिकताको प्रश्न ।
भ्रष्टाचार, अनियमितता वा सार्वजनिक जीवनमा उठेका गम्भीर प्रश्नलाई केवल राजनीतिक गुटको चस्माबाट हेर्ने प्रवृत्ति अब स्वीकार्य हुन सक्दैन । कसैमाथि आरोप लाग्दैमा दोषी ठहर गर्न मिल्दैन; निष्पक्ष छानबिन र कानुनी प्रक्रियाको सम्मान लोकतन्त्रको आधार हो । तर नेतृत्व चयन गर्दा कानुनी मापदण्ड मात्र पर्याप्त हुँदैन । राजनीतिक व्यक्तिको नैतिक विश्वसनीयता, सार्वजनिक छवि र जनताप्रतिको उत्तरदायित्व पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ ।
यहीँ एउटा असहज तर आवश्यक प्रश्न उठ्छ—काँग्रेसको केन्द्रमा प्रवेश गर्नु भनेको राजनीति र जनसेवाको जिम्मेवारी लिनु हो कि ठगी, अनियमितता र भ्रष्टाचारका लागि राजनीतिक संरक्षण खोज्ने ‘लाइसेन्स’ लिनु ?
काँग्रेसले यस्तो प्रश्नबाट भाग्नु हुँदैन । नयाँ अनुहार हुँदैमा सबै नयाँ सोचका प्रतिनिधि हुँदैनन् । युवावस्था आफैँमा इमानदारीको प्रमाणपत्र पनि होइन । नयाँ पुस्ताका नाममा केन्द्रमा प्रवेश गर्ने प्रत्येक व्यक्तिको राजनीतिक क्षमता, सामाजिक योगदान, सार्वजनिक व्यवहार र नैतिक विश्वसनीयताको परीक्षण हुनुपर्छ ।
नयाँ पुस्तालाई अवसर दिनुपर्छ, तर नयाँ पुस्ताको नाममा पुरानै विकृति भित्र्याउने छुट दिनु हुँदैन ।
जनताले अब नेताको भाषण मात्र सुन्दैनन् । उनीहरू उसको जीवनशैली हेर्छन्, विगत हेर्छन्, निर्णय हेर्छन् र प्रश्न उठेका विषयमा उसको व्यवहार पनि हेर्छन् । त्यसैले काँग्रेसले आफ्नै नेतृत्व चयनमा स्वच्छता र नैतिकतालाई राजनीतिक योग्यताको अनिवार्य आधार बनाउन सक्नुपर्छ ।
नत्र भ्रष्टाचारविरुद्ध बोल्ने पार्टी र भ्रष्टाचारका प्रश्नमा विवादित पात्रलाई संरक्षण गर्ने पार्टीबीचको अन्तर जनताले कसरी बुझ्ने ?
काँग्रेसको संकट केवल नेतृत्वको संकट होइन, विश्वासको संकट पनि हो । पार्टीले विगतका कमजोरीलाई स्वीकार गरेर सुधारको बाटो नसमाते जनताको विश्वास फर्काउन कठिन हुनेछ । महाधिवेशन त्यसका लागि उपयुक्त थलो हो ।
तर सुधार भाषणबाट हुँदैन । प्रतिनिधिले मतदान गर्ने बेलामा त्यसको वास्तविक परीक्षा हुन्छ ।
यसपटक प्रतिनिधिहरूले कसैको चिर्कटो हेरेर होइन, उम्मेदवारको योग्यता हेरेर मतदान गर्न सक्नुपर्छ । कसैको दबाब वा व्यक्तिगत सम्बन्धका कारण होइन, पार्टीको दीर्घकालीन हित सम्झेर निर्णय गर्नुपर्छ । कसले आफूलाई पद दिलाउन सक्छ भन्नेभन्दा कसले काँग्रेसलाई सही दिशामा लैजान सक्छ भन्ने प्रश्न प्राथमिक हुनुपर्छ ।
प्यानलको औपचारिक संरचना नराख्ने र प्रतिनिधिलाई आफ्नो विवेकअनुसार उम्मेदवार रोज्ने वातावरण बनाउने कुरा उठेको छ । यदि यो व्यवहारमै कार्यान्वयन भयो भने त्यसले काँग्रेसको आन्तरिक लोकतन्त्रलाई नयाँ संस्कार दिन सक्छ ।
तर प्यानल हटाउँदैमा गुट हट्दैन । कागजमा प्यानल नभए पनि पर्दापछाडि उही समूहगत निर्देशन, उही चिर्कटो र उही भागबन्डा चलिरह्यो भने परिवर्तन केवल नाममा सीमित हुनेछ ।
वास्तविक परिवर्तन त त्यसबेला हुनेछ, जब गाउँबाट चुनिएर आएको प्रतिनिधिले राजधानीमा पुगेपछि आफ्नो मतको मालिक आफैँलाई ठान्नेछ ।
महाधिवेशन प्रतिनिधिको मत कसैलाई खुशी पार्ने साधन होइन । त्यो काँग्रेसको भविष्य निर्धारण गर्ने राजनीतिक अधिकार हो । त्यो मतले एउटा व्यक्तिलाई मात्र पदमा पुर्याउँदैन, एउटा राजनीतिक संस्कारलाई पनि अनुमोदन गर्छ ।
त्यसैले यसपटक एउटा प्रतिनिधिले आफूलाई तीनवटा प्रश्न सोध्नुपर्छ—उम्मेदवार कति सक्षम छ ? उसको राजनीतिक चरित्र कस्तो छ ? र उसले काँग्रेसलाई आगामी पुस्तासम्म विश्वासयोग्य बनाउन सक्छ कि सक्दैन ?
यी प्रश्नको उत्तर सकारात्मक छ भने उसको मत त्यही उम्मेदवारका पक्षमा जानुपर्छ । नत्र गुट, सम्बन्ध र दबाबका आधारमा गरिएको मतदानले फेरि उही पुरानो चक्र दोहोर्याउनेछ ।
काँग्रेसको इतिहास गौरवपूर्ण छ । तर इतिहास गौरवपूर्ण हुँदैमा भविष्य सुरक्षित हुँदैन । इतिहासबाट प्रेरणा लिन सकिन्छ, इतिहासमै अड्किएर बस्न सकिँदैन । बाउबाजेको योगदानलाई सम्मान गर्दै आफ्नै क्षमता र चरित्रबाट नयाँ इतिहास निर्माण गर्ने पुस्तालाई अवसर दिन सक्नुपर्छ ।
अब काँग्रेसले विरासत होइन, विश्वसनीयता रोज्नुपर्छ । चिर्कटो होइन, विवेक रोज्नुपर्छ । गुट होइन, संस्था रोज्नुपर्छ । व्यक्तिगत स्वार्थ होइन, पार्टी र देशको दीर्घकालीन हित रोज्नुपर्छ ।
महाधिवेशनपछि फेरि पुरानै शैलीमा जिल्ला–जिल्लाका ‘नाइके’हरूले आफ्ना समूह बलियो बनाउने, कार्यकर्तालाई गुटमा बाँड्ने र नेतृत्वको वरिपरि शक्ति केन्द्र निर्माण गर्ने हो भने महाधिवेशनको सार के रहला ?
महाधिवेशनको सफलता कति जना नयाँ अनुहार निर्वाचित भए भन्ने तथ्यले मात्र निर्धारण गर्दैन । कस्तो राजनीतिक संस्कार निर्वाचित भयो भन्ने कुराले त्यसको मूल्यांकन हुनेछ ।
आज काँग्रेसलाई आवश्यक परेको कुरा केवल नयाँ अनुहार होइन, नयाँ सोच, नयाँ संस्कार र नयाँ राजनीतिक नैतिकता हो ।
गाउँबाट चुनिएर आएका प्रतिनिधिले यसपटक त्यो जिम्मेवारी पूरा गर्न सके भने काँग्रेसभित्र परिवर्तन सम्भव छ । उनीहरूले आफ्नो मतको मूल्य बुझ्न सके भने कुनै गुटको शक्ति काँग्रेसको संस्थागत शक्तिभन्दा ठूलो हुन सक्दैन ।
काँग्रेसको पुनर्निर्माण यहीँबाट सुरु हुन सक्छ ।
कसैलाई हराउनु महाधिवेशनको उद्देश्य होइन । सही व्यक्तिलाई जिम्मेवारीमा पुर्याउनु उद्देश्य हो । कुनै गुटको विजय काँग्रेसको विजय होइन । इमानदार, सक्षम, उत्तरदायी र जनविश्वासयोग्य नेतृत्वको विजय नै काँग्रेसको वास्तविक विजय हो ।
अन्ततः १५औँ महाधिवेशनले एउटा प्रश्नको उत्तर दिनुपर्नेछ—काँग्रेस विगतको विरासत बोकेर बस्ने पार्टी हो कि भविष्यको विश्वास जित्ने पार्टी ?
यसको उत्तर भाषणले दिने छैन ।
यसको फैसला प्रतिनिधिको विवेकले गर्नेछ ।
र यही विवेकले यसपटक सही निर्णय गर्न सक्यो भने, काँग्रेसले केवल नेतृत्व परिवर्तन गर्नेछैन—आफ्नो राजनीतिक संस्कार पनि बदल्नेछ ।
