प्रकृति, राजनीति, अर्थतन्त्र र सामाजिक यथार्थका अनेक चुनौतीबीच आएको यस वर्षको बडादशैँले नेपालीलाई उत्सवसँगै जिम्मेवारी, संवेदना र पुनर्निर्माणको सन्देश पनि दिएको छ ।
नेपालमा बडादशैँ केवल एउटा धार्मिक पर्व होइन । यो घर फर्किने बहाना हो, टाढिएका आफन्तसँग भेटिने अवसर हो र परिवारका पुराना गुनासा बिर्सेर सम्बन्ध जोड्ने समय हो । घरको आँगनमा जमरा उम्रिँदा, मन्दिरमा दुर्गाभवानीको पूजा हुँदा र बुढापाकाको हातबाट निधारमा रातो टीका तथा जमरा ग्रहण गर्दा नेपाली जीवनमा छुट्टै उमङ्ग सञ्चार हुन्छ । वर्षभरिका दुःख, थकान र अभावलाई केही समय बिर्सेर खुसी साट्ने पर्वका रूपमा दशैँको आफ्नै विशिष्ट महत्व छ ।
तर यसपालिको बडादशैँलाई केवल उमङ्ग, रमाइलो र पारिवारिक भेटघाटको आँखाबाट मात्र हेर्न सकिँदैन । बाढी, पहिरो र अतिवृष्टिले निम्त्याएको विपत्ति, विस्थापित परिवारको पीडा, क्षतिग्रस्त सडक तथा पुल र भविष्यप्रतिको चिन्ताले यस वर्षको उत्सवमा दुःखको गहिरो रङ मिसाइदिएको छ । कतिपय घरमा दशैँको तयारी भइरहेको छ भने कतिपय परिवारका लागि आफ्ना प्रियजनको सुरक्षित उपस्थिति नै सबैभन्दा ठूलो चाहना बनेको छ ।
विपत्तिको घाउमा आएको पर्व
नेपालको भौगोलिक बनावट सुन्दर र विविधतापूर्ण छ । तर यही भूगोलले हामीलाई बाढी, पहिरो, डुबान र सडक अवरोधजस्ता जोखिमसँग पनि जोडेको छ । यसपालि असोजमा परेको भारी वर्षाले विभिन्न जिल्लामा जनधनको क्षति पु¥यायो । राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका अनुसार असोज ८ देखि ११ गतेसम्मको भारी वर्षाबाट ठूलो मानवीयसँगै धनजनको क्षति भएको छ भने कयौँ प्रत्यक्ष प्रभावित भएका छन् ।
त्यसपछि गोरखाको उत्तरी भेगस्थित बुढीगण्डकी नदी क्षेत्रमा पहिरोका कारण अचानक आएको बाढीले फेरि विपत्तिको कठोर रूप देखायो । नदीको प्रवाह अवरुद्ध भएपछि आएको बाढीले घरबस्ती, पुल, जलविद्युत् आयोजनासम्बन्धी संरचना र अन्य पूर्वाधारमा क्षति पुर्यायो । यी घटना केवल समाचारका शीर्षक होइनन् । तिनको पछाडि प्रियजनको प्रतीक्षामा रहेका परिवार, घर गुमाएका नागरिक, जीविकोपार्जनका साधन नष्ट भएका किसान र भविष्य कसरी सुरु गर्ने भन्ने प्रश्नसँग जुधिरहेका मानिस छन् ।
दशैँमा घर फर्किने बेला सडक भत्किनु, पुल बग्नु र यातायात अवरुद्ध हुनुले यात्रा मात्रै प्रभावित गर्दैन; औषधि, खाद्यान्न र अत्यावश्यक सेवाको आपूर्तिसमेत कठिन बनाउँछ । विपत्तिबाट प्रभावित परिवारका लागि नयाँ कपडा र मीठो खानाभन्दा पहिले सुरक्षित बास, खाद्यान्न, औषधि र परिवारको सुरक्षा महत्वपूर्ण हुन्छ । त्यसैले दशैँ मनाउँदा खुसी हुने अधिकारसँगै दुःखमा परेका नागरिकप्रति संवेदनशील हुने दायित्व पनि सम्झनुपर्छ ।
प्राकृतिक विपत्ति कि कमजोर तयारीको परिणाम ?
बाढी र पहिरो प्राकृतिक प्रक्रियासँग सम्बन्धित घटना हुन् । तर तिनले कति ठूलो मानवीय विपत्ति निम्त्याउँछन् भन्ने कुरा हाम्रो तयारी, पूर्वसूचना, बस्ती व्यवस्थापन, पूर्वाधारको गुणस्तर र उद्धार क्षमतामा पनि निर्भर गर्छ । प्रकृतिलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्न सकिँदैन, तर जोखिमबाट हुने क्षति कम गर्न सकिन्छ ।
जोखिमयुक्त बस्ती पहिचान गर्ने, नदीकिनारका संरचनाको अनुगमन गर्ने, कमजोर पहिरो क्षेत्रको वैज्ञानिक अध्ययन गर्ने, पूर्वसूचना प्रणाली प्रभावकारी बनाउने र स्थानीय नागरिकलाई विपद्का बेला अपनाउनुपर्ने उपायबारे प्रशिक्षित गर्ने काम राज्यका आधारभूत जिम्मेवारी हुन् । विपत्ति आएपछि उद्धार र राहत आवश्यक हुन्छ; तर त्यसअघि गरिने तयारी र त्यसपछि हुने पुनःस्थापना पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छन् ।
विकासका नाममा सडक खन्दा भौगर्भिक अध्ययनलाई बेवास्ता गर्ने, नदीको प्राकृतिक बहाव क्षेत्रमा अव्यवस्थित निर्माण गर्ने र वातावरणीय प्रभावको मूल्यांकनलाई औपचारिकतामा सीमित गर्ने अभ्यास सुधार्नुपर्छ । विकासको गति महत्वपूर्ण भए पनि त्यसको स्थायित्व र सुरक्षा अझ महत्वपूर्ण छन् ।
राजनीति बदलिंदा नागरिकको जीवन पनि बदलिनुपर्छ
नेपालको वर्तमान राजनीतिक परिवेशमा नागरिकको अपेक्षा केवल सरकार परिवर्तनमा सीमित छैन । नागरिकले सुशासन, पारदर्शिता, जवाफदेहिता, रोजगारी र सहज सार्वजनिक सेवा चाहेका छन् । परिवर्तनको मूल्यांकन भाषण वा घोषणाले मात्र होइन, नागरिकको जीवनमा आएको वास्तविक सुधारले गर्नुपर्छ ।
बाढीपहिरोले घर गुमाएको परिवारले समयमै सुरक्षित आवास पायो कि पाएन ? भत्किएको विद्यालय पुनः सञ्चालन गर्न कति समय लाग्यो ? सडक अवरुद्ध हुँदा बिरामीलाई अस्पताल पुर्याउने व्यवस्था भयो कि भएन ? क्षतिग्रस्त किसानले जीविकोपार्जन पुनः सुरु गर्न सहयोग पाए कि पाएनन् ? यस्ता प्रश्नको उत्तरमै राज्यको वास्तविक कार्यक्षमता लुकेको हुन्छ । विपत्तिमा राज्यको उपस्थिति भाषणमा होइन, पीडितको घरदैलोमा महसुस हुनुपर्छ ।
अर्थतन्त्रको दबाब र दशैंको खुसी
दशैँ नेपाली अर्थतन्त्रका लागि महत्त्वपूर्ण समय हो । बजारमा किनमेल बढ्छ, यातायात क्षेत्रमा चहलपहल हुन्छ र साना व्यवसायीले व्यापार बढ्ने आशा राख्छन् । तर सबै परिवारका लागि दशैँ समान रूपमा सहज छैन । दैनिक ज्यालादारीमा निर्भर मजदुर, न्यून आय भएका परिवार, साना किसान र ऋणको बोझ बोकेका घरपरिवारका लागि पर्वको खर्च थप चुनौती हुन सक्छ ।
विश्व बैंकले अक्टोबर ६ मा सार्वजनिक गरेको नेपाल विकास अद्यावधिकले बाढीपछिको अवरोधका कारण आर्थिक वर्ष २०२६÷२७ मा नेपालको आर्थिक वृद्धिदर ३.७ प्रतिशतमा सीमित हुन सक्ने प्रक्षेपण गरेको छ । यसले विपद्को असर घटनास्थलमा मात्र सीमित नरही राष्ट्रिय अर्थतन्त्र र नागरिकको आम्दानीसम्म पुग्न सक्ने देखाउँछ ।
त्यसैले दशैँमा अनावश्यक देखासिकी र प्रतिस्पर्धात्मक खर्चभन्दा आफ्नो क्षमताअनुसार पर्व मनाउनु उचित हुन्छ । परिवारसँग समय बिताउनु, अभिभावकको सम्मान गर्नु र दुःखमा परेका आफन्तलाई सहयोग गर्नु नै पर्वको अर्थपूर्ण अभ्यास हो । सरकारले पनि बजार अनुगमन, कृत्रिम अभाव नियन्त्रण र उपभोक्ता संरक्षणमा ध्यान दिनुपर्छ ।
दशैंको संस्कार र बदलिंदो समाज
दशैँले परिवार, संस्कार र सामाजिक सम्बन्धको महत्त्व सम्झाउँछ । यसको वास्तविक सौन्दर्य महंगो लुगा वा ठूलो भोजमा मात्रै हुँदैन । परिवारका सदस्यले एकअर्कालाई दिएको माया र कठिन परिस्थितिमा छिमेकीले छिमेकीलाई गरेको सहयोगमा पनि यसको गहिरो अर्थ भेटिन्छ ।
यस वर्ष विपद्ले प्रभावित परिवारलाई सम्झेर दशैँ मनाउनु हाम्रो सामाजिक संस्कारको परीक्षा हो । आर्थिक रूपमा सक्षम व्यक्ति, समुदाय र संघसंस्थाले आवश्यकतामा परेका मानिसलाई खाद्यान्न, लत्ताकपडा, औषधि वा सुरक्षित आवासको व्यवस्थामा सहयोग गर्न सक्छन् । यस्तो सहयोग पीडितको आत्मसम्मान कायम राख्ने ढङ्गले हुनुपर्छ । दुःखलाई प्रचारको माध्यम बनाउने होइन, उनीहरूलाई फेरि उठ्न सघाउने संस्कार विकास गर्नुपर्छ ।
रातो टीकासँगै जन्मिनुपर्ने नयाँ संकल्प
बडादशैँ विजयको पर्व हो । आजको नेपालको सन्दर्भमा भ्रष्टाचारमाथि इमानदारीको, निराशामाथि आशाको, विभाजनमाथि एकताको र लापरबाहीमाथि जिम्मेवारीको विजय आवश्यक छ । यसपालि टीका लगाउँदा सुख, शान्ति र समृद्धिको आशीर्वादसँगै विपत्तिमा परेका नागरिकको जीवन सहज बनाउने संकल्प पनि गरौँ ।
दशैँको अर्थ घर फर्किन पाउनु मात्र होइन, घर फर्किने बाटो सुरक्षित बनाउनु पनि हो । जमरा रोप्नु मात्र होइन, भविष्यप्रतिको आशा रोप्नु पनि हो । रातो टीका लगाउनु मात्र होइन, अरूको आँसु पुछ्ने संवेदना जगाउनु पनि हो ।
यसपालिको बडादशैँले हामीलाई उत्सव र विपत्तिको बीचमा उभ्याएको छ । हामीले पर्वको खुसीलाई पीडाको उपेक्षा बनाउनु हुँदैन, न त विपत्तिका कारण निराशामा डुब्नु नै हुन्छ । दुःखमा परेकालाई साथ दिँदै, राज्यलाई जिम्मेवार बनाउँदै र भविष्यका जोखिम कम गर्ने ठोस काम गर्दै अघि बढ्नुपर्छ ।
अन्ततः यस वर्षको बडादशैँको साँचो विजय त्यतिबेला हुनेछ, जब कुनै परिवार विपत्तिका कारण एक्लो महसुस गर्नुपर्ने छैन, कुनै नागरिक राहतका लागि अनन्त प्रतीक्षामा बस्नुपर्ने छैन र कुनै बालबालिकाको भविष्य प्राकृतिक प्रकोप तथा आर्थिक अभावका कारण अधुरो बन्ने छैन । निधारको रातो टीकाले समग्र समाजमा आशा, सुरक्षा र मानवीयताको नयाँ उज्यालो ल्याउन सकोस् । यस वर्षको बडादशैँको सार्थक शुभकामना यही हो ।
