दाजुभाइ दिदीबहिनीबीचको प्रेम र स्नेहको प्रतीक रक्षा बन्धन शताब्दीयौंदेखि पूर्वीय संस्कृतिको अभिन्न अंग रहँदै आएको छ । यो पर्वले सम्बन्धलाई बलियो बनाउने मात्र होइन, समाजमा महिलाहरूको संरक्षण र सम्मानको पनि प्रतीक हो । परम्परागत रूपमा, रक्षा बन्धन एक सरल तर भावनात्मक अनुष्ठान हो जसमा दिदीबहिनीहरूले आफ्ना दाजुभाइको नाडीमा राखी बाँध्छन्, र दाजुभाइहरूले आफ्ना दिदीबहिनीहरूको रक्षा गर्ने प्रतिज्ञा गर्छन् । यो प्रतिज्ञा केवल शब्दहरूको कुरा होइन, तर बहिनीको सुरक्षा र भाइको जिम्मेवारीलाई प्रतिविम्बित गर्ने पवित्र बन्धनको प्रतीक हो । यद्यपि, समाज र जीवनशैली परिवर्तन हुँदै जाँदा, यस पर्वको रूप पनि परिवर्तन हुँदैछ । आधुनिकताको यो दौडमा, रक्षा बन्धनले यसको रूप र प्रासंगिकतामा धेरै परिवर्तनहरू देखेको छ ।
रक्षाबन्धन वा जनैपूर्णिमा हिन्दू संस्कृतिमा एउटा अत्यन्त पवित्र पर्व हो । पौराणिक कथाअनुसार यस पर्वको सुरुवात रक्षा, सत्य र कर्तव्यको संकल्पसँग जोडिएको छ । दानवराज बलिले सयवटा अश्वमेध यज्ञ पूरा गरी स्वर्गको अधिकार प्राप्त गर्न लागेका थिए । भगवान् विष्णुले वामन अवतार लिई राजा बलिसँग तीन पाइला जमिन दान मागेर उनको घमण्ड तोड्नुभयो र बलिलाई पाताललोकको राजा बनाउनुभयो । राजा बलिको भक्तिबाट प्रसन्न भई विष्णु भगवान्ले पाताललोकमा उनको द्वारपाल बनेर रहने वचन दिनुभयो । यता वैकुण्ठलोकमा माता लक्ष्मी पतिको अनुपस्थितिमा चिन्तित हुनुभयो । माता लक्ष्मीले सुतिलो कपडाको डोरो (राखी) लिएर साधारण नारीको रूपमा पाताल पुग्नुभयो र राजा बलिलाई रक्षासूत्र बाँधेर भाइ बनाउनुभयो । बलिले खुसी भएर उपहार माग्न भन्दा लक्ष्मीजीले आफ्ना पति भगवान् विष्णुलाई पाताललोकबाट मुक्त गराउनुभयो । त्यसैले रक्षाबन्धनमा ‘येन बद्धो बली राजा...’ मन्त्र उच्चारण गर्ने गरिन्छ ।
सत्ययुगमा देवता र दानवहरूबीच १२ वर्षसम्म भयानक युद्ध भयो । दानवहरू बलिया हुँदै गएपछि देवराज इन्द्र पराजित हुने स्थितिमा पुगे । चिन्तित इन्द्र गुरु वृहस्पति र आफ्नी पत्नी शची (इन्द्राणी) कहाँ सल्लाह माग्न गए । श्रावण शुक्ल पूर्णिमाका दिन गुरु वृहस्पतिले वैदिक मन्त्रद्वारा रक्षासूत्र मन्त्रित गरिदिए र इन्द्राणीले उक्त रक्षासूत्र इन्द्रको दाहिने हातमा बाँधिदिइन् । उक्त रक्षासूत्रको प्रभाव र शक्तिले देवराज इन्द्रले दानवहरूमाथि विजय प्राप्त गरे । प्राचीन कालमा पत्नी वा गुरुले पनि रक्षाको संकल्पका लागि रक्षासूत्र बाँध्ने परम्परा यसै कथाबाट सुरु भएको मानिन्छ ।
महाभारत कथाअनुसार, भगवान् श्रीकृष्णले शिशुपालको वध गर्दा वा सुदर्शन चक्र प्रयोग गर्दा उहाँको औंला काटिएर रगत बग्न थाल्यो । त्यहाँ उपस्थित द्रौपदीले ढिला नगरी आफ्नो महँगो सारीको पोल्टो (आँचल) फेरेर श्रीकृष्णको औंलामा बाँधिदिइन् । श्रीकृष्णले द्रौपदीको यस समर्पणलाई ’रक्षासूत्र’को रूपमा स्वीकार गर्नुभयो र द्रौपदीलाई परेको बेला रक्षा गर्ने वचन दिनुभयो । पछि कौरवहरूको सभामा जब द्रौपदीको चीरहरण हुन लाग्यो, श्रीकृष्णले चीर (कपडा) बढाएर उनको लाज र रक्षा गर्नुभयो ।
भगवान् गणेशका दुई छोराहरू शुभ र लाभ थिए । रक्षाबन्धनका दिन उनीहरूका फुपू (गणेशजीकी बहिनी) ले गणेशजीलाई राखी बाँधेको देखेर शुभ–लाभले पनि आफ्ना लागि एउटा बहिनीको माग गरे । छोराहरूको आग्रह र महर्षि नारदको सल्लाहमा भगवान् गणेशले आफ्नो तेजबाट एक पुत्री प्रकट गर्नुभयो, जसको नाम सन्तोषी माता राखियो । त्यसपछि शुभ–लाभले सन्तोषी माताबाट राखी बाँधेका थिए ।
मृत्युका देवता यमराज र यमुना नदी दाजुभाइ–दिदीबहिनी हुन् । धेरै समयसम्म यमराज आफ्नी बहिनी यमुनालाई भेट्न गएका थिएनन् । जब यमराज यमुनालाई भेट्न पुगे, यमुनाले दाजुको भव्य स्वागत गरिन्, मीठो भोजन गराइन् र हातमा रक्षासूत्र बाँधिदिइन् । यमराजले खुसी भएर ‘जसले यस दिन बहिनीको हातबाट राखी बाँध्छ र बहिनीको रक्षा गर्छ, उसलाई यमको भय हुनेछैन’ भनी वरदान दिएका थिए ।
रक्षाबन्धन (जनैपूर्णिमा) सनातन संस्कृतिको एउटा यस्तो आधारस्तम्भ हो, जसले आध्यात्मिक चेतना, सामाजिक सद्भाव र भ्रातृ–प्रेमलाई जीवन्त राखेको छ । आधुनिकता, प्रविधि र बजारीकरणको तीव्र प्रभावका बीच पर्वको मौलिकता र सांस्कृतिक परम्पराको संरक्षण गर्नु आजको प्रमुख चुनौती र आवश्यकता बनेको छ ।
जनैपूर्णिमाका दिन गरिने स्नान, सप्तऋषि (कश्यप, अत्रि, भारद्वाज आदि) को पूजा–तर्पण र नयाँ यज्ञोपवीत (जनै) धारण गर्ने धार्मिक विधिलाई निरन्तरता दिनु आवश्यक छ ।
रक्षाबन्धन (जनैपूर्णिमा) सनातन संस्कृतिको एक पवित्र र प्राचीन पर्व हो । प्रविधि, बजारीकरण र सामाजिक जीवनशैलीमा आएको परिवर्तनसँगै आधुनिकताले यस पर्वको स्वरूप, मान्यता र मनाउने तरिकामा बहुआयामिक प्रभाव पारेको छ । समयको गतिशीलता, प्रविधिको विकास र परिवर्तनशील सामाजिक जीवनशैलीसँगै रक्षाबन्धन (जनैपूर्णिमा) मनाउने ढाँचा र परम्परामा उल्लेख्य परिवर्तन तथा आधुनिकता भित्रिएको छ । परम्परागत रूपमा केवल धागो वा रक्षासूत्र बाँध्ने र शास्त्रीय विधिमा सीमित रहेको यो पर्व आज बहुआयामिक र आधुनिक स्वरूपमा ढलिसकेको छ ।
पहिला रक्षाबन्धनलाई मुख्यतया ’बलियो दाजुभाइले कमजोर दिदीबहिनीको रक्षा गर्ने’ र बदलामा दिदीबहिनीले दीर्घायुको कामना गर्ने पर्वका रूपमा हेरिन्थ्यो । आधुनिक समयमा यो सोचमा व्यापक बदलाव आएको छ । आजभोलि दिदीबहिनीहरूले एक–अर्कालाई राखी बाँध्ने, महिलाहरूले समाजमा सुरक्षा वा सहयोग पु¥याउने व्यक्तिहरू (जस्तैः चिकित्सक, सुरक्षाकर्मी, साथीभाइ) लाई रक्षासूत्र बाँध्ने परिपाटी सुरु भएको छ । यसले सम्बन्धलाई लैंगिक असमानताभन्दा माथि उठाएर आपसी आत्मीयता, सद्भाव र सहकार्यको प्रतीक बनाएको छ ।
वैदेशिक रोजगारी, अध्ययन वा बसाइँसराइका कारण टाढा रहेका दाजुभाइ–दिदीबहिनीका लागि भूगोलको दूरी अब बाधक रहेन । अनलाइन ई–कमर्स प्लेटफर्महरूबाटै राखी र उपहार घर–घरमा पठाउने सुविधा व्यापक भएको छ । प्रत्यक्ष भेटघाट सम्भव नहुँदा भिडियो कल (श्ययm, ध्जबतकब्उउ, ःभककभलनभच) मार्फत एकापसमा जोडिएर, मन्त्र सुनेर वा टीका लगाएर ’भर्चुअल रक्षाबन्धन’ मनाउने आधुनिक परम्परा स्थापित भएको छ ।
आधुनिकतासँगै सुरुमा बजारमा सिन्थेटिक, प्लास्टिक र चम्किला राखीहरूको भिड लागेको थियो । तर, वातावरणीय सचेतना बढेसँगै आजभोलि सुती, जुट, धागो, र प्राकृतिक सामग्रीबाट बनेका राखीहरू लोकप्रिय बन्दै गएका छन् । आधुनिक परम्पराकै एउटा नवीन र सकारात्मक विकास ’सिड राखी’ हो । राखीभित्र फल वा फूलका बीउहरू राखिन्छन्, जसलाई पर्वपछि माटोमा गाड्दा नयाँ बिरुवा उम्रिन्छ । यसले संस्कृतिलाई प्रकृतिसँग जोड्ने काम गरेको छ ।
साधारण रातो–पहेंलो डोरो वा धागोको सट्टा आजभोलि बजारमा फेन्सी, चाँदी–सुनका राखी, अगकतयm–mबमभ (नाम वा तस्बिर कोरिएका) राखीहरूको माग र उत्पादन बढेको छ । परम्परागत रूपमा दिइने नगद वा मिठाइको सट्टा आधुनिक समयमा डिजिटल वालेट (भक्भधब, प्जबतिष्), सपिङ भौचर, गिफ्ट कार्ड, वा उपयोगी इलेक्ट्रोनिक्स सामान उपहार दिने चलन बढेको छ ।
केवल परिवार र आफन्तभित्र सीमित नरहेर विभिन्न संघ–संस्था, विद्यालय र सामाजिक क्लबहरूले सामूहिक रक्षाबन्धन कार्यक्रमको आयोजना गर्ने गरेका छन् । सीमामा खटिने सैनिक, प्रहरी, तथा अस्पतालका स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई सम्मानस्वरूप राखी बाँध्ने सामाजिक परम्पराले पनि आधुनिक समयमा व्यापकता पाएको छ ।
१. सामाजिक र सांस्कृतिक आयाम (सम्बन्ध र दायराको विस्तार)
ग्लोबलाइजेसन र डिजिटल जुडाव : आधुनिक प्रविधिको विकासले दूरदराज वा विदेशमा रहेका दाजुभाइ र दिदीबहिनीलाई भिडियो कल, अनलाइन राखी कुरियर तथा डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत जोड्ने काम गरेको छ ।
लैंगिक समानता र समावेशिता : परम्परागत रूपमा केवल ’दाजुभाइले दिदीबहिनीको रक्षा गर्ने’ भन्ने सोचमा परिवर्तन आई आधुनिक समयमा दिदीबहिनीले एक–अर्कालाई राखी बाँध्ने, साथीभाइ तथा समाजमा योगदान पु¥याउने जोकोहीलाई रक्षासूत्र बाँध्ने फराकिलो सोचको विकास भएको छ ।
शास्त्रीय मर्ममा कमी : मन्त्रोच्चारण, ऋषितर्पणी र रक्षासूत्रको शास्त्रीय एवं आध्यात्मिक मर्म घट्दै गई पर्व केवल भेटघाट र उपहार आदानप्रदानमा सीमित हुने खतरा बढेको छ ।
२. आर्थिक र व्यापारिक आयाम (बजारीकरण र तडकभडक)
अत्यधिक बजारीकरण : आधुनिक बजारले रक्षाबन्धनलाई व्यावसायिक अवसरका रूपमा ढालेको छ । बजारमा महँगा उपहार, फेन्सी राखी, र ब्रान्डिङको दबदबा बढेको छ ।
प्रदर्शन र प्रतिस्पर्धा : आत्मिक सादगीभन्दा पनि ’कसले कति महँगो राखी वा उपहार दियो’ भन्ने आर्थिक तुलना र होडबाजी बढेको छ । यसले मध्यम तथा न्यून आय भएका परिवारमाझ मानसिक र आर्थिक दबाब सिर्जना गर्छ ।
इ–कमर्स र डिजिटल अर्थतन्त्र : अनलाइन सपिङ, डिजिटल वालेट र कुरियर सेवाले रक्षाबन्धनको व्यापारलाई ठूलो आर्थिक गति दिएको छ ।
३. वातावरणीय आयाम (प्रदूषण र इको–फ्रेन्डली चेतना)
प्लास्टिकजन्य फोहोर र वातावरणीय ह्रास : आधुनिकतासँगै बजारमा भित्रिएका प्लास्टिक, सिन्थेटिक धागो, फोम र रासायनिक रङयुक्त राखीहरूले ठूलो मात्रामा फोहोर बढाएका छन् । पर्वपछि यस्ता सामग्री नदी तथा माटोमा फाल्दा वातावरणीय प्रदूषण हुन्छ ।
’इको–फ्रेन्डली’ राखीको अवधारणा : आधुनिकताकै सकारात्मक प्रभावका रूपमा वातावरणीय सचेतना पनि बढेको छ । अचेल जुट, सुती, र माटोमा गाडेपछि बिरुवा उम्रिने सिड राखी (क्भभम च्बपजष्) को प्रयोग र प्रवद्र्धन हुन थालेको छ ।
४. प्रविधि र सञ्चार माध्यम (देखावटीपन र भर्चुअल उपस्थिति)
सामाजिक सञ्जालको प्रभाव : फेसबुक, इन्स्टाग्राम र टिकटक जस्ता माध्यममा तस्बिर र भिडियो पोस्ट गरी ’देखाउने’ (क्जयध–याा) प्रवृत्तिका कारण पर्वको वास्तविक मौलिकता ओझेलमा पर्दै गएको छ ।
भर्चुअल सम्बन्ध : प्रत्यक्ष भेटेर आत्मीयता साट्नुको सट्टा केवल मेसेन्जर वा ह्वाट्सएपमा बधाई सन्देश पठाएर औपचारिकता पूरा गर्ने परिपाटी बढेको छ ।
बजारमा पाइने प्लाष्टिक, सिन्थेटिक र चम्किला आधुनिक राखीहरू भन्दा कपास (सुती), जुट, वा रेशमी धागोबाट बनेका परम्परागत डोरा र राखीहरूको प्रयोग बढाउनुपर्छ । परम्परागत तरिकाले खसखस, अक्षता, तिल, तोरी र दुबो मिसाएर बनाइने रक्षासूत्रले स्वास्थ्य र आध्यात्मिक दुवै दृष्टिले लाभ पु¥याउँछ । यस्ता मौलिक सामग्रीको प्रयोगले परम्परा जोगिनुका साथै वातावरणीय ह्रास पनि रोकिन्छ ।
रक्षाबन्धन महँगा उपहार र आर्थिक हैसियत प्रदर्शन गर्ने माध्यम नभई अभिभावकत्व, रक्षा र आत्मीयताको संकल्प हो । अत्यधिक बजारीकरण, तडकभडक र देखावटीपनलाई पन्छाएर पर्वलाई सादगी र पवित्रताका साथ मनाउने परिपाटी बसाल्नुपर्छ । उपहारको मूल्यभन्दा दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको समर्पण, सम्मान र मायालाई प्राथमिकता दिनु नै परम्पराको संरक्षण हो ।
नयाँ पुस्तामा सांस्कृतिक हस्तान्तरण
रक्षाबन्धनसँग जोडिएका पौराणिक कथा (जस्तैः भगवान् विष्णु र राजा बलि, इन्द्र र इन्द्राणी, कृष्ण र द्रौपदी) हरू नयाँ पुस्तालाई कथा वा संवादका माध्यमबाट बुझाउनुपर्छ । परिवारका बालबालिकाहरूलाई पूजाका विधि, गुरु–पुरोहितप्रतिको श्रद्धा र दाजुभाइ–दिदीबहिनीबीचको कर्तव्यबारे व्यावहारिक रूपमै सहभागी गराएर संस्कार हस्तान्तरण गर्नुपर्छ । परम्परागत रूपमा रक्षासूत्रले सबैको कल्याणको कामना गर्छ । समाजमा सुरक्षा दिने सुरक्षाकर्मी, चिकित्सक, सामाजिक अभियन्ता तथा गुरु वर्गलाई रक्षासूत्र बाँधेर यसको सामाजिक महत्त्वलाई अझ फराकिलो बनाउन सकिन्छ ।
निष्कर्ष
रक्षाबन्धनका यी पौराणिक कथाहरूले केवल दाजुभाइ र दिदीबहिनीको प्रेमलाई मात्र नभई सत्यको विजय, आत्मीय रक्षा, समर्पण र कर्तव्यको भावनालाई बुझाउँछन् । रक्षाबन्धनमा आधुनिक परम्पराको विकासले यस पर्वलाई भौगोलिक रूपमा सर्वव्यापी, वैचारिक रूपमा समावेशी र प्रविधिसँग मैत्रीपूर्ण बनाएको छ । आधुनिकताका केही भड्किला वा व्यावसायिक पक्षहरूलाई सन्तुलनमा राख्दै पर्वको मूल आध्यात्मिक, सांस्कृतिक र आत्मीय मर्मलाई जोगाएर अघि बढ्नु नै आधुनिक समाजको सुन्दरता हो । आधुनिकताले रक्षाबन्धनलाई भौगोलिक सीमापार पुर्याउन, डिजिटल रूपमा जोड्न र सम्बन्धको दायरालाई फराकिलो बनाउन ठूलो योगदान पुर्याएको छ । तर, यससँगै भित्रिएका अत्यधिक बजारीकरण, तडकभडक, तस्बिरको देखावटीपन र प्लास्टिकजन्य वातावरणीय असर जस्ता नकारात्मक प्रभावहरूलाई नियन्त्रण गर्दै पर्वको मौलिक, पौराणिक र सांस्कृतिक मर्म जोगाउनु आजको आवश्यकता हो ।
आधुनिकतालाई पूर्ण रूपमा नकार्न सकिँदैन, तर आधुनिक सुविधाहरू (जस्तैः टाढा रहेका दाजुभाइसँग भर्चुअल माध्यमबाट जोडिनु) को प्रयोग गर्दै पर्वको मूल वैदिक मर्म, सादगी, धार्मिक निष्ठा र प्रकृति–मैत्री परम्परालाई जोगाउनु नै रक्षाबन्धनको वास्तविक संरक्षण हो ।
परम्परागत रूपमा रक्षाबन्धनमा पुरोहित वा दिदीबहिनीले संकल्प गर्दै शास्त्रीय मन्त्र उच्चारण गरेर रक्षासूत्र (डोरो) बाँध्ने गर्छन्ः
‘येन बद्धो बली राजा दानवेन्द्रो महाबलः । तेन त्वामभिवध्नामि रक्षे मा चल मा चलः ।’
यस मन्त्रको मर्म र आध्यात्मिक महत्त्वबारे नयाँ पुस्तालाई बुझाएर केवल फेन्सी धागो बाँध्ने परिपाटीमा मात्र सीमित हुन नदिनु नै परम्पराको साँचो संरक्षण हो ।
