नेपालमा हरेक चाडपर्वको आ–आफ्नै विशेष महत्व हुन्छ । केही देवताहरूलाई समर्पित हुन्छन् भने केही प्रकृतिको सम्मान गर्न मनाइन्छ । केही चाडपर्वहरू जनावरहरूको लागि पनि मनाइन्छ । यस्तै एउटा चाड नाग पञ्चमी हो । यस दिन देशभरका मानिसहरूले सर्पको पूजा गर्छन् । यो चाड भाद्र महिनाको शुक्ल पक्ष (मोम चरण) को पाँचौं दिन मनाइन्छ ।
यस वर्ष नाग पञ्चमी अगस्ट १७ मा मनाइनेछ । नाग पञ्चमी शब्द दुई संस्कृत शब्दहरूबाट आएको हो । नागको अर्थ सर्प हो, जबकि पञ्चमीको अर्थ चन्द्र पखवाडाको पाँचौं दिन हो । नाग पञ्चमी हरेक वर्ष श्रावण महिनाको शुक्ल पक्षको पाँचौं दिन मनाइन्छ । यो पर्व नाग देवतालाई समर्पित छ र देशभर भक्तिपूर्वक मनाइन्छ । यस पर्वसँग सम्बन्धित एक किंवदन्तीअनुसार धेरै पहिले राजा परीक्षितले हस्तिनापुरमा शासन गर्थे । एक पटक शिकार खेल्दा उनी जंगलमा बाटो हराएका थिए । उनलाई तिर्खा लागेको थियो र अचानक एउटा आश्रम देखियो । राजा त्यहाँ गएर पानी मागे ।
त्यो आश्रममा, ऋषि शमीक ध्यानमा गहिरो तल्लीन थिए र राजाले पानी मागे पनि उनले आफ्नो ध्यान तोडेनन् । यसले राजा परीक्षित्लाई क्रोधित बनायो, जसले ऋषिको घाँटीमा मरेको सर्प राखेर गए ।
केही समयपछि, ऋषि शमीकका छोरा श्रुंगी आश्रममा फर्किए र आफ्नो बुबाको घाँटीमा मरेको सर्प देखे । उनले राजा परीक्षित्लाई श्राप दिए, भने कि अबदेखि सातौं दिनमा तक्षक नाम गरेको सर्पले राजा परीक्षित्लाई टोक्नेछ, जसले गर्दा उनको मृत्यु हुनेछ । जब राजा परीक्षित्ले यो कुरा थाहा पाए, उनी धेरै चिन्तित भए ।
उनले भाग्न धेरै प्रयास गरे, तर सातौं दिन, तक्षक ब्राह्मणको रूपमा आए र राजा परीक्षित्लाई टोके, जसको परिणामस्वरूप उनको मृत्यु भयो । त्यस समयमा, राजा परीक्षित्का छोरा, जनमेजयले सबै सर्पहरूलाई नष्ट गर्ने प्रतिज्ञा गरे । उनले एक विशाल सर्प बलिको आयोजना गरे । यज्ञमा मन्त्र जप गरिरहँदा, सर्पहरू आफैं अग्निकुण्डमा खस्न थाले र तक्षक सर्प डराएर देवराज इन्द्रको शरणमा पुगे ।
राजा परीक्षित्का छोरा जनमेजय यज्ञ गरिरहेका बेला तक्षकले उनलाई यज्ञतिर तान्न थाले र इन्द्रले पनि उनलाई साथमा तान्न थाले । सबै देवताहरू चिन्तित भए । तिनीहरू ब्रह्माकहाँ गए । ब्रह्माले भने, ’यो यज्ञ रोक्नको लागि, हामीले आस्तिक मुनिलाई बोलाउनुपर्छ ।’
आस्तिक मुनि यज्ञस्थलमा पुगे र राजा जनमेजयलाई भने कि प्रत्येक प्राणीको आफ्नै धर्म र स्थान हुन्छ । उनले राजालाई भने कि विनाकारण सर्प मार्नु प्रकृतिको सन्तुलन बिग्रन्छ । ’राजा, तपाईंको बुबाको मृत्य हुनुमा तक्षक सर्पको मात्र दोष होइन, उनको कर्मको परिणाम हो । यो यज्ञ बन्द गर्नुहोस् ।’
जनमेजयले यज्ञ रोके र सर्पहरूलाई क्षमा माग्न प्रार्थना गरे । त्यो दिन साउन महिनाको पाँचौं दिन थियो र त्यसबेलादेखि, प्रत्येक वर्ष साउन महिनाको शुक्ल पक्ष (मोम पन्ध्र दिन) को पाँचौं दिन, सर्पहरूको पूजा गरिन्छ र तिनीहरूलाई पूजा सामग्री चढाइन्छ ।
यस दिन मानिसहरूले सर्पलाई दूध, फूल र मिठाइ चढाउँछन् र विधिपूर्वक पूजा गर्छन् । पूजाको लागि सर्प देवताको तस्वीर कोरिन्छ, र त्यसपछि त्यसलाई सबै भेटी चढाइन्छ । नाग पञ्चमीमा सर्प देवताको पूजा गर्नुको महत्त्व र यसको पछाडि लुकेका रहस्यहरूको बारेमा बताउँछौं ।
नाग पञ्चमी सनातन धर्ममा नाग (सर्प) को पूजा गरिने एक विशेष र पवित्र पर्व हो । यो पर्वले धार्मिक आस्थाका साथै वातावरण र पारिस्थितिकीसँग मानिसको गहिरो सम्बन्धलाई दर्शाउँछ । नाग पञ्चमी श्रावण शुक्ल पक्षको पञ्चमीका दिन मनाइन्छ । यस दिनमा नागको पूजा गर्ने गरिन्छ । नाग पञ्चमी एक श्रद्धा र विश्वासको पर्व हो । यस दिनमा नागको साथै नाग धारण गर्ने भगवान् भोलेनाथको पूजा आराधना पनि गरिन्छ । नाग पञ्चमीको दिन नागको चित्रमा दूध, दही, अक्षता, फूल, दुबो राखी गाईको गोबरको सहायताले घरको ढोकामाथि अष्टनागको चित्र टाँस्ने गरिन्छ । यस दिनदेखि वर्षायाम समाप्त भई हिउँदयाम सुरू भएको पनि मान्ने गरिन्छ ।
नागका अष्टकुल अर्थात् अनन्त, बासुकी, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलीर, कर्कट र शंखनाग गरी अष्टनागको चित्र टाँस्नाले उक्त घरमा चट्याङ नपर्ने तथा आगो र सर्पको डरसमेत नहुने धार्मिक विश्वास रहेको छ । ज्योतिषशास्त्रअनुसार पञ्चमी तिथिका स्वामी नाग देवता हुन् । पातालमा नाग देवताको बसोबास हुने र भूमि खन्दा नागलाई कष्ट हुने भएकाले नाग पञ्चमीका दिन भूमिमा हलो जोत्नु वा जग राख्नु शुभ हुँदैन भन्ने धार्मिक मान्यता रहेको छ । नेपाल बहुजाति, बहुभाषी र बहुसंस्कृति भएको मुलुक हो ।
नेपाली संस्कृतिमा मानिसको मात्र होइन पशुपन्छी र जीवजन्तुको पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण स्थान रहेको छ । विभिन्न चाडपर्व, जात्रा नेपाली समाजको पहिचान हो । यस्ता विशेष पर्वहरूमध्ये नाग पञ्चमी पनि एउटा पर्व मानिन्छ । हरेक श्रावण शुक्लपक्ष पञ्चमीलाई हिन्दू धर्मालम्बीहरूले नाग पञ्चमीको रूपमा मनाउँछन् नागलाई सहकालको देवताको रूपमा मानिन्छ । नाग प्रसन्न भएमा पानी पर्छ भनिन्छ । त्यसैले पानीको मूल फुट्दा पानीसँगै कहिलेकाहीँ नागहरू पनि देखिन्छन् ।
धार्मिक तथा पौराणिक महत्व
भगवान्हरूसँगको सम्बन्धः हिन्दू धर्ममा नागलाई देवताका रूपमा पूजा गरिन्छ । भगवान् शिवको गलामा नाग (वासुकी) र भगवान् विष्णुको शय्या (शेषनाग) को रूपमा सर्पको स्थान उच्च छ ।
सुरक्षा र समृद्धिः घरको ढोकामा नागको चित्र टाँसेर पूजा गर्नाले चट्याङ, अग्निभय र विषालु जीवजन्तुको प्रकोपबाट बचिन्छ भन्ने धार्मिक विश्वास छ ।
वर्षा र जलको कारकः पौराणिक कथा अनुसार नागलाई जल र बादलका देवताका रूपमा पनि लिइन्छ, जसले कृषि युगमा सिँचाइ र वर्षाको सन्तुलन मिलाउने विश्वास गरिन्छ ।
पारिस्थितिकीय र वैज्ञानिक महत्वः
सर्पहरू गृष्म ऋतुमा जमिनबाहिर र शीत ऋतु जाडोमा जमिनभित्र दुलोमा बस्दछन् । सर्प अक्सर दुलोमा बस्दछन् । सर्पलाई नाच्न लगाएर त्यसबाट आयआर्जन गरेर जीवननिर्वाह गर्ने चटकीहरू पनि छन् । नागबाट बहुमूल्य, अति दुर्लभ र उपयोगी नागमणि पाइन्छ भन्ने किंवदन्ती पनि छ । कुण्डलीमा राहु, केतुको दोष भएकाहरूले पनि आजको दिनमा विधिवत् रुपमा भगवान् शिवको पूजा गरेमा अथवा नाग देवताको पूजा गरी विशेष मन्त्रको जप गरे राहु र केतुको दोषबाट पर्ने प्रभाव हटेर जीवनमा सुख मिल्ने धार्मिक विश्वास छ ।
नागलाई प्रकृतिका रूपमा पनि लिन सकिन्छ । नागपूजाबाट के बुझ्न सकिन्छ भने सवै सर्प विषालु हुँदैनन् र सर्पले पर्यावरणलाई स्वच्छ बनाउन मद्दत पु¥याउँछ भन्ने वैज्ञानिक मान्यता छ ।
जैविक नियन्त्रकः सर्पले खेतबारीमा बालीनाली नष्ट गर्ने मुसा, कीरा–फट्याङ्ग्राहरू खाएर कृषकको मित्रका रूपमा काम गर्छ ।
खाद्य श्रृंखला को सन्तुलनः सर्प पारिस्थितिक प्रणालीको खाद्य श्रृंखलाको मध्य भागमा रहन्छ । यसले मुसा आदिको संख्या नियन्त्रण गर्छ भने आफैं चील, बाज जस्ता पक्षीहरूको आहार बनेर प्रकृतिमा जैविक सन्तुलन कायम राख्छ ।
पर्यावरण संरक्षणको सन्देशः नाग पञ्चमीले मानव र प्रकृतिबीचको सहअस्तित्वलाई जोड दिन्छ । प्रकृतिका हरेक जीवजन्तुको संरक्षण गर्नु पर्छ भन्ने सन्देश यो परम्पराले दिन्छ ।
सनातन परम्पराले सर्प जस्ता डरलाग्दा जीवलाई पनि पूजा गरेर प्रकृति र जीवजन्तुप्रतिको सम्मान तथा संरक्षणको भावना जगाएको छ ।
धार्मिक ग्रन्थहरूका अनुसार, सर्प देवतालाई ब्रह्माण्डीय र आध्यात्मिक शक्तिको प्रतीक मानिन्छ । हिन्दू पौराणिक कथा र शास्त्रहरूले सर्पहरूप्रति वैदिक सम्मान देखाउँछन् ।
प्राचीन वैदिक र पौराणिक ग्रन्थहरूले नाग पञ्चमीको पर्वको विस्तृत रूपमा वर्णन गर्छन् । ऋग्वेद, महाभारत र रामायण जस्ता ग्रन्थहरूले पनि सर्प देवताको महत्त्व वर्णन गर्छन् । भगवत् गीतामा एउटा श्लोक छ जसमा कृष्णले व्याख्या गरेका छन् कि उहाँ सर्पहरूमा पनि उपस्थित हुनुहुन्छः अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् । पितृणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ।
सर्पहरूमा म शेषनाग हुँ । जलचर प्राणीहरूमा म वरुण देव हुँ । पूर्वजहरूमा म आर्यमा हुँ । शासकहरूमा म यमराज हुँ । यस श्लोकले भगवान् सर्पहरूमा पनि उपस्थित हुनुहुन्छ भन्ने कुरा प्रकट गर्दछ, त्यसैले उहाँको पूजा गर्नुको विशेष महत्त्व छ । हिन्दू धर्ममा सर्पको पूजाको विशेष महत्त्व छ र आज पनि नाग पञ्चमीको दिन गाईको गोबरबाट सर्पको चित्र वा सर्प बनाएर सर्पको पूजा गर्ने परम्परा छ ।
