चाडपर्व नेपाली समाजको सांस्कृतिक पहिचान, पारिवारिक मिलन र सामाजिक सद्भावको अवसर हो । दशैं, तिहार, छठलगायतका पर्वले वर्षभरि व्यस्त रहने परिवार र आफन्तलाई एकै ठाउँमा जोड्छन् । बजारमा चहलपहल बढ्छ, गाउँघरमा रौनक छाउँछ र मानिसमा खुशी तथा उत्साह थपिन्छ । तर विडम्बना के छ भने, यही खुशी र भीडभाडको समयमा चोरी, लुटपाट, ठगी, जुवातास, घरेलु हिंसा, मदिराजन्य झैझगडा, दुर्घटना तथा साइबर अपराधजस्ता घटना पनि बढ्ने गरेका छन् ।
चाडपर्व आफैं अपराधको कारण होइन । चाडपर्वका नाममा बढ्ने असावधानी, आर्थिक दबाब, मदिरा तथा लागूपदार्थको दुरुपयोग, भीडभाड, कमजोर सुरक्षा सतर्कता र अपराधीका लागि सिर्जना हुने अवसरले अपराध बढाउने हो । त्यसैले चाडपर्वमा अपराध किन बढ्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्दा सामाजिक, आर्थिक, मनोवैज्ञानिक र सुरक्षा व्यवस्थाका पक्षलाई एकसाथ हेर्नुपर्छ ।
सबैभन्दा पहिले चाडपर्वमा मानिसको आवतजावत अत्यधिक बढ्छ । रोजगारी, अध्ययन वा व्यवसायका कारण सहरमा बस्नेहरू गाउँ फर्किन्छन् । सार्वजनिक यातायातदेखि बजार, मन्दिर, सपिङ सेन्टर र मनोरञ्जनस्थलसम्म भीड बढ्छ । यही भीड अपराधीका लागि अवसर बन्न सक्छ । पकेटमारी, मोबाइल तथा सामान चोरी, लुटपाट र ठगीका घटना भीडभाडमा सजिलै गर्न सकिन्छ । पीडितलाई आफू कसरी ठगिएँ वा सामान कहिले हरायो भन्ने समेत थाहा नहुने अवस्था हुन्छ ।
अर्कोतर्फ, चाडपर्वमा मानिसको हातमा सामान्य समयभन्दा बढी नगद हुने गर्छ । किनमेल, दक्षिणा, उपहार, घरायसी सामान तथा यात्राका लागि पैसा बोकेर हिँड्नेको संख्या बढ्छ । बैंक तथा डिजिटल माध्यमको प्रयोग बढे पनि नगद कारोबार अझै ठूलो मात्रामा हुने भएकाले अपराधीको नजर मानिसको आर्थिक गतिविधिमाथि पर्छ । घरमा लामो समयसम्म ताला लगाएर बाहिर जाने परिवारको संख्या पनि बढ्छ । यसले चोरी तथा घरफोडीको जोखिम बढाउँछ ।
चाडपर्वमा बढ्ने अर्को महत्वपूर्ण जोखिम हो—मदिराको अत्यधिक सेवन । नेपाली समाजमा कतिपय पर्वमा मदिरा सेवनलाई सामान्य सामाजिक व्यवहारकै रूपमा लिने प्रवृत्ति छ । सीमित र जिम्मेवार सेवनभन्दा बाहिर गएर मदिरा सेवन गर्दा मानिसको निर्णय क्षमता कमजोर हुन्छ । सामान्य अवस्थामा मिलेर बस्न
व्यक्तिबीच पनि सानो विषयमा विवाद, गालीगलौज, कुटपिट र हिंसाको अवस्था सिर्जना हुन सक्छ । घरेलु हिंसा, सार्वजनिक स्थानमा झैझगडा र सवारी दुर्घटनासँग मदिरा सेवनको सम्बन्ध देखिनुको एउटा कारण यही हो ।
विशेषगरी चाडपर्वमा घरपरिवारभित्रको हिंसालाई सामान्य विवादका रूपमा लुकाउने प्रवृत्ति अझै छ । आर्थिक समस्या, पारिवारिक असमझदारी, सम्पत्तिसम्बन्धी विवाद, वैवाहिक तनाव वा मदिरा सेवनजस्ता कारणले महिलामाथि हुने हिंसा बढ्न सक्छ । तर यस्ता घटना धेरैपटक प्रहरी वा सम्बन्धित निकायसम्म पुग्दैनन्। त्यसैले तथ्यांकमा देखिएको अपराधभन्दा वास्तविक अवस्था अझ गम्भीर हुनसक्छ ।
चाडपर्वसँग जोडिएको जुवा तथा सट्टेबाजी पनि अपराध वृद्धिको अर्को कारण हो । रमाइलोका लागि भन्दै सुरु गरिएको जुवा कतिपय अवस्थामा ठूलो आर्थिक कारोबारमा परिणत हुन्छ । हार्नेले पैसा फिर्ता पाउने लोभमा थप रकम लगानी गर्छ । ऋण लिने, घरको सम्पत्ति बेच्ने, परिवारसँग झूट बोल्ने र अन्ततः चोरी वा अन्य गैरकानुनी कामतर्फ जाने जोखिम हुन्छ । जुवाको विवादले झैझगडा, कुटपिट र अन्य अपराधलाई समेत जन्म दिन सक्छ ।
पछिल्लो समय अपराधको स्वरूप पनि बदलिएको छ । चाडपर्वमा मानिसको ध्यान किनमेल, यात्रा र सामाजिक गतिविधिमा केन्द्रित हुने भएकाले साइबर अपराधी सक्रिय हुने सम्भावना बढ्छ । दशैंको शुभकामना, चिठ्ठा परेको सूचना, उपहार आएको खबर, अनलाइन सपिङको नक्कली अफर, बैंक खाता वा डिजिटल वालेटसम्बन्धी झूटो सूचना पठाएर ठगी गर्ने घटना बढ्न सक्छ । सामाजिक सञ्जालमा देखाइने आकर्षक छुट, नक्कली लिंक र फर्जी खातामार्फत मानिसलाई ठग्ने प्रवृत्ति पनि बढ्दो छ ।
चाडपर्वमा अपराध बढ्नुमा सामाजिक प्रदर्शनको मानसिकता पनि केही हदसम्म जिम्मेवार छ । आफ्नो आर्थिक क्षमताभन्दा बढी खर्च गर्ने, महँगा कपडा, मोबाइल, गहना वा अन्य सामग्री खरिद गर्ने प्रतिस्पर्धा बढ्दै गएको छ । सामाजिक सञ्जालले यस्तो प्रदर्शनलाई अझ बढाएको छ । आर्थिक हैसियतभन्दा बाहिर गएर खर्च गर्ने दबाबले ऋण बढाउन सक्छ । आर्थिक तनावले परिवारमा विवाद निम्त्याउन सक्छ भने केही व्यक्तिलाई गैरकानुनी आम्दानीतर्फ समेत धकेल्न सक्छ ।
यसैगरी लामो दूरीको यात्रा चाडपर्वको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो । सडकमा सवारीसाधनको चाप अत्यधिक बढ्छ । सार्वजनिक यातायातमा यात्रुको चाप बढ्दा क्षमता भन्दा बढी यात्रु बोक्ने, तीव्र गतिमा सवारी चलाउने, मादक पदार्थ सेवन गरेर सवारी चलाउने तथा ट्राफिक नियम उल्लंघन गर्ने क्रम बढ्न सक्छ । परिणामस्वरूप दुर्घटना हुन्छन् । दुर्घटना आफैं अपराधको श्रेणीमा नपर्न सक्छ, तर लापरवाहीपूर्ण सवारी सञ्चालनले मानिसको ज्यान लिने गम्भीर सामाजिक समस्या भने निम्त्याउँछ ।
अपराध बढ्नुको अर्को कारण सुरक्षा निकायमाथि पर्ने अतिरिक्त दबाब पनि हो । चाडपर्वमा प्रहरी तथा अन्य सुरक्षा निकायले सामान्य अवस्थाभन्दा धेरै क्षेत्रमा सुरक्षा दिनुपर्छ । बजार, सार्वजनिक यातायात, धार्मिकस्थल, विमानस्थल, सीमा नाका, बैंक तथा वित्तीय संस्था र भीडभाड हुने स्थानमा सुरक्षा व्यवस्थापन गर्नुपर्ने हुन्छ । जनशक्ति सीमित र जिम्मेवारी धेरै हुँदा हरेक ठाउँमा समान स्तरको निगरानी सम्भव नहुन सक्छ। अपराधीले यही कमजोरीको फाइदा उठाउन सक्छन् ।
तर सबै दोष सुरक्षा निकायलाई दिएर मात्र समस्या समाधान हुँदैन । सुरक्षा भनेको प्रहरीको मात्र जिम्मेवारी होइन, नागरिकको पनि उत्तिकै जिम्मेवारी हो । घर छाडेर यात्रा गर्दा ढोका, झ्याल तथा विद्युत् प्रणाली सुरक्षित राख्ने, अपरिचित व्यक्तिलाई घरको अवस्थाबारे अनावश्यक जानकारी नदिने, ठूलो रकम बोकेर हिँड्नुभन्दा डिजिटल भुक्तानी प्रयोग गर्ने, एटीएम तथा बैंकिङ विवरण सुरक्षित राख्ने र शंकास्पद लिंकमा क्लिक नगर्ने जस्ता सामान्य सावधानीले धेरै अपराध रोक्न सकिन्छ ।
चाडपर्वमा अपराध नियन्त्रण गर्न राज्यले पनि घटनापछि कारबाही गर्नेभन्दा घटनाअघि नै रोकथाम गर्ने नीति अपनाउनुपर्छ । भीडभाड हुने क्षेत्रको जोखिम पहिचान गरी प्रहरी परिचालन, सीसीटीभी निगरानी, ट्राफिक व्यवस्थापन, सार्वजनिक यातायातको नियमित अनुगमन र साइबर ठगीबारे जनचेतना फैलाउने काम प्रभावकारी बनाउनुपर्छ । जुवा, अवैध मदिरा कारोबार, कालोबजारी तथा ठगी नियन्त्रणका लागि पनि सम्बन्धित निकायबीच समन्वय आवश्यक छ ।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, चाडपर्वलाई उपभोग र प्रदर्शनको होइन, सम्बन्ध र सद्भावको अवसर बनाउनुपर्छ । पर्व मनाउने नाममा आफ्नो आर्थिक क्षमताभन्दा बढी खर्च गर्ने, मदिरा तथा जुवालाई मनोरञ्जनको मुख्य माध्यम बनाउने र अरूलाई देखाउनकै लागि प्रतिस्पर्धा गर्ने संस्कारले समाजमा अनावश्यक तनाव सिर्जना गर्छ। परिवारमा संवाद, संयम र आपसी सम्मान कायम राख्न सके घरेलु हिंसा तथा विवाद धेरै हदसम्म घटाउन सकिन्छ ।
चाडपर्वमा अपराध बढ्नु नियति होइन । अपराध बढाउने परिस्थितिहरू हामीले नै सिर्जना गर्छौं र तिनलाई नियन्त्रण गर्ने क्षमता पनि हामीमै छ । प्रहरीको सक्रियता, राज्यको प्रभावकारी सुरक्षा नीति र नागरिकको व्यक्तिगत सावधानी एकै ठाउँमा जोडिए मात्र चाडपर्व सुरक्षित बन्न सक्छ ।
चाडपर्वको वास्तविक अर्थ महँगा कपडा, ठूलो भोज, आतसबाजी वा देखावटी खर्चमा होइन; परिवारसँगको आत्मीयता, समाजसँगको सद्भाव र सुरक्षित वातावरणमा छ । त्यसैले यस वर्षको चाडपर्वमा हामीले एउटा संकल्प गर्न आवश्यक छ, खुशी मनाऔँ, तर होस् गुमाएर होइन; खर्च गरौँ, तर क्षमताभन्दा बाहिर गएर होइन; रमाइलो गरौँ, तर अरूको अधिकार र सुरक्षामा असर नपर्ने गरी । किनकि अपराधरहित चाडपर्व सरकारको मात्र जिम्मेवारी होइन, सभ्य र सचेत समाज निर्माण गर्ने हामी सबैको साझा जिम्मेवारी हो ।
