नेपाली समाज तीव्र परिवर्तनको चरणमा छ । प्रविधिको विकास, विश्वव्यापीकरण, सामाजिक सञ्जालको विस्तार, बढ्दो प्रतिस्पर्धा, बेरोजगारी र बदलिँदो जीवनशैलीले युवाहरूको जीवनलाई एकातिर अवसरले भरिपूर्ण बनाएको छ भने अर्कोतिर मानसिक तनाव र डिप्रेसनजस्ता समस्याको जोखिम पनि बढाएको छ । केही वर्षअघिसम्म मानसिक स्वास्थ्यको विषयलाई खासै महत्व नदिइने नेपाली समाजमा अहिले डिप्रेसन, चिन्ता (एन्जाइटी) र मानसिक तनावका घटना बढ्दो रूपमा देखिन थालेका छन् । विशेष गरी युवा पुस्तामा डिप्रेसन एक गम्भीर सामाजिक तथा स्वास्थ्य समस्याका रूपमा उभिएको छ ।
डिप्रेसन केवल केही समयको उदासी वा निराशा मात्र होइन । यो मानिसको सोच, व्यवहार, भावना र दैनिक जीवनलाई प्रत्यक्ष असर गर्ने मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी अवस्था हो । लामो समयसम्म निराश महसुस हुनु, कुनै पनि काममा रुचि हराउनु, आत्मविश्वास कमजोर हुनु, निद्रामा समस्या आउनु, अत्यधिक चिन्ता हुनु वा आत्महत्यासम्मको सोच आउनु डिप्रेसनका प्रमुख लक्षणहरू हुन् । दुर्भाग्यवश, नेपाली समाजमा अझै पनि मानसिक रोगलाई कमजोरी वा पागलपनको रूपमा बुझ्ने प्रवृत्ति रहेकोले धेरै युवा समयमै उपचार र परामर्श लिनबाट वञ्चित हुने गरेका छन् ।
नेपाली युवाहरूमा डिप्रेसन बढ्नुको प्रमुख कारणमध्ये एक बेरोजगारी र आर्थिक असुरक्षा हो। नेपालमा हरेक वर्ष हजारौं युवा उच्च शिक्षा हासिल गरेर श्रम बजारमा प्रवेश गर्छन् । तर उनीहरूको योग्यता र अपेक्षाअनुसार रोजगारीका अवसर सीमित छन् । वर्षौं अध्ययन गरेर पनि उपयुक्त काम नपाउँदा युवाहरूमा निराशा, असन्तुष्टि र आत्महीनताको भावना विकास हुन्छ । आफ्नो भविष्य अनिश्चित देख्दा मानसिक तनाव बढ्नु स्वाभाविक हो। यही कारण धेरै युवाले विदेश जाने विकल्प रोज्ने गरेका छन्, तर विदेशमा पनि अपेक्षाअनुसार सफलता नपाउँदा उनीहरू थप मानसिक समस्यामा फस्ने गरेका छन् ।
सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोग पनि युवाहरूमा डिप्रेसन बढ्नुको अर्को महत्वपूर्ण कारण हो। फेसबुक, इन्स्टाग्राम, टिकटकलगायतका प्लेटफर्ममा अरूको सफल जीवन, महँगा वस्तु, रमाइला यात्रा र आकर्षक जीवनशैली देख्दा धेरै युवाहरू आफूलाई अरूसँग तुलना गर्न थाल्छन् । वास्तविकता र सामाजिक सञ्जालमा प्रस्तुत गरिएको जीवनबीचको अन्तर नबुझ्दा उनीहरूमा आफू असफल भएको अनुभूति पैदा हुन सक्छ । लगातार तुलना गर्ने प्रवृत्तिले आत्मसम्मान घटाउने, तनाव बढाउने र डिप्रेसनतर्फ धकेल्ने जोखिम बढाउँछ ।
पारिवारिक अपेक्षा र सामाजिक दबाब पनि नेपाली युवाहरूको मानसिक स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्ने कारक हुन्। धेरै अभिभावकले आफ्ना सन्तानले पढाइमा उत्कृष्ट नतिजा ल्याओस्, प्रतिष्ठित जागिर पाओस् वा विदेशमा सफल होस् भन्ने अपेक्षा राख्छन् । अपेक्षा राख्नु स्वाभाविक भए पनि अत्यधिक दबाबले युवाहरूलाई मानसिक रूपमा कमजोर बनाउन सक्छ । कहिलेकाहीँ युवाहरूले आफ्नो रुचि र क्षमता विपरीत विषय पढ्न वा पेशा रोज्न बाध्य हुनुपर्छ । यसले उनीहरूको आत्मसन्तुष्टि घटाउने र दीर्घकालीन मानसिक तनाव सिर्जना गर्ने सम्भावना हुन्छ ।
प्रेम सम्बन्ध, पारिवारिक विछोड र सामाजिक सम्बन्धमा आएको परिवर्तन पनि डिप्रेसनको कारण बन्ने गरेका छन्। आधुनिक जीवनशैलीसँगै सम्बन्धहरू छिटो बन्ने र छिटो टुट्ने प्रवृत्ति बढेको छ । प्रेम सम्बन्धमा असफलता, वैवाहिक तनाव वा साथीभाइसँगको दूरीले युवाहरूलाई भावनात्मक रूपमा कमजोर बनाउन सक्छ । साथै, विदेश अध्ययन वा रोजगारीका लागि परिवारबाट टाढा बस्नुपर्ने अवस्थाले एक्लोपनको भावना बढाउँछ । मानिस सामाजिक प्राणी भएकाले भावनात्मक समर्थनको अभावले मानसिक स्वास्थ्यमा प्रतिकूल प्रभाव पार्न सक्छ ।
कोभिड–१९ महामारीपछिको समयले पनि युवाहरूको मानसिक स्वास्थ्यमा गहिरो प्रभाव पारेको छ । महामारीका कारण लामो समय घरभित्र सीमित जीवन, पढाइ र रोजगारीमा आएको अवरोध, आर्थिक संकट तथा सामाजिक गतिविधिमा कमीले धेरै युवाहरूमा तनाव र डिप्रेसनका लक्षण देखिएका थिए । महामारी सकिए पनि त्यसका मानसिक प्रभावहरू पूर्ण रूपमा हटिसकेका छैनन् ।
अर्कोतर्फ, मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धी चेतनाको कमी पनि ठूलो चुनौती हो । धेरै युवाहरू आफू डिप्रेसनमा रहेको कुरा पहिचान गर्न सक्दैनन् । पहिचान गरिहाले पनि समाजले के भन्छ भन्ने डरले परामर्श लिन हिच्किचाउँछन् । मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ कहाँ जानु भनेको आफू कमजोर हुनु हो भन्ने गलत सोच अझै पनि समाजमा विद्यमान छ । यसले समस्या झन् गम्भीर बन्ने अवस्था सिर्जना गर्छ ।
डिप्रेसन बढ्नुमा लागूपदार्थ र मदिराको दुरूपयोग पनि जोडिएको छ । केही युवाहरू तनावबाट छुटकारा पाउन मदिरा, चुरोट वा अन्य नशालु पदार्थको सहारा लिन्छन्। तर यस्ता पदार्थले क्षणिक राहत दिएजस्तो देखिए पनि दीर्घकालीन रूपमा मानसिक स्वास्थ्यलाई थप कमजोर बनाउँछन् । यसले डिप्रेसन, चिन्ता र अन्य मानसिक रोगको जोखिम बढाउन सक्छ । यस्तो समस्याको समाधानका लागि व्यक्तिगत, पारिवारिक, सामाजिक र सरकारी सबै तहबाट पहल हुनु आवश्यक रहेको छ । सबैभन्दा पहिले मानसिक स्वास्थ्यलाई शारीरिक स्वास्थ्यसरह महत्व दिनुपर्छ। विद्यालय, कलेज र विश्वविद्यालयमा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी शिक्षा र परामर्श सेवाको विस्तार गर्नुपर्छ । अभिभावकले आफ्ना सन्तानसँग खुला संवाद गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ । युवाहरूका भावना र समस्यालाई सुन्ने तथा बुझ्ने संस्कृतिको विकास आवश्यक छ ।
सरकारले पनि युवाका लागि रोजगारी सिर्जना, सीप विकास कार्यक्रम र मानसिक स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तारमा ध्यान दिनुपर्छ । अस्पताल तथा स्वास्थ्य संस्थामा मानसिक स्वास्थ्य सेवा सहज र सुलभ बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ । सामाजिक सञ्जालको प्रयोगलाई सन्तुलित बनाउने, नियमित व्यायाम गर्ने, परिवार र साथीभाइसँग समय बिताउने तथा आवश्यकता परेमा विशेषज्ञसँग परामर्श लिने बानीले पनि डिप्रेसनको जोखिम कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ ।
सिंगो अर्थमा भन्नुपर्दा डिप्रेसन व्यक्तिगत समस्या मात्र होइन, यो सामाजिक र राष्ट्रिय सरोकारको विषय हो। देशको वर्तमान र भविष्य मानिने युवाहरू मानसिक रूपमा स्वस्थ भए मात्र समाज र राष्ट्रको समग्र विकास सम्भव हुन्छ । त्यसैले डिप्रेसनलाई लुकाउने होइन, बुझ्ने र समयमै समाधान खोज्ने संस्कृतिको विकास गर्नु आजको आवश्यकता हो । मानसिक स्वास्थ्यप्रति सचेत, संवेदनशील र सहयोगी समाज निर्माण गर्न सके मात्र नेपाली युवाहरूलाई डिप्रेसनको बढ्दो समस्याबाट जोगाउन सकिने छ ।
