काठमाडौं । नेपालको पुँजीबजार अहिले विस्तार, अवसर र चुनौतीको संगमविन्दुमा उभिएको छ । एकातिर नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) मा सूचीकृत कम्पनीहरूको संख्या, बजार पुँजीकरण तथा सर्वसाधारण लगानीकर्ताको सहभागिता उल्लेखनीय रूपमा बढिरहेको छ भने अर्कोतर्फ नीतिगत अस्थिरता, नियामकीय कमजोरी तथा लगानीकर्ताको विश्वासमा देखिने उतारचढावले बजारको दीर्घकालीन दिगोपनमाथि गम्भीर प्रश्न उठाइरहेको छ ।
यही परिवेशमा आज एउटा महत्वपूर्ण बहस अनिवार्य बनेको छ—नेपालको पुँजीबजारलाई धेरै लगानीकर्ता तथा संघ–संस्थाहरू आवश्यक छन्, वा सबैको साझा उद्देश्य बोकेको एउटै सशक्त र एकीकृत लगानीकर्ता महासंघ ।
विस्तारसँगै बढ्दै गएका चुनौतीहरू
पछिल्ला वर्षहरूमा अनलाइन कारोबार प्रणाली, डिम्याट सेवा तथा डिजिटल पहुँच विस्तारका कारण नेपालको पुँजीबजार सीमित समूहमा मात्र केन्द्रित नरही सर्वसाधारण नागरिकसम्म पुगेको छ । विद्यार्थी, कर्मचारी, वैदेशिक रोजगारीमा रहेका नेपाली, साना व्यवसायी तथा नयाँ पुस्तासमेत सेयर बजारप्रति आकर्षित भएका छन् ।
तर बजार विस्तारसँगै चुनौतीहरू पनि थप जटिल बनेका छन् । बजारमा कृत्रिम उतारचढाव सिर्जना हुने प्रवृत्ति, सूचनाको असमान पहुँच, भित्री कारोबार सम्बन्धी आशंका, कमजोर नियामकीय निगरानी तथा लगानीकर्तामा बढ्दो अन्योलले बजारलाई अस्थिर बनाइरहेको छ । यस्ता समस्याको दीर्घकालीन समाधानका लागि बलियो, संगठित र जिम्मेवार लगानीकर्ता प्रतिनिधित्व अपरिहार्य हुन्छ। दुर्भाग्यवश नेपालमा यही प्रतिनिधित्व अझै विखण्डित अवस्थामा देखिन्छ ।
विखण्डित संस्थाहरूः उद्देश्य एउटै, प्रस्तुति फरक
हाल नेपालमा पुँजीबजारसँग सम्बन्धित विभिन्न लगानीकर्ता समूह, संघ तथा संस्थाहरू सक्रिय छन् । यद्यपि ती सबैको मूल उद्देश्य लगानीकर्ताको हित संरक्षण, बजार सुधार, पारदर्शिता प्रवद्र्धन तथा नीतिगत सुधार नै हो, तर व्यवहारमा तिनीहरूको प्रस्तुति, रणनीति र आवाज एकरूप देखिँदैन ।
धेरै पटक एउटै विषयमा फरक–फरक धारणा सार्वजनिक हुने, आन्दोलनहरू असमन्वित हुने तथा संस्थाहरूबीच साझा रणनीतिक सहकार्य अभाव देखिने गरेको छ । परिणामतः सरकार र नियामक निकायसमक्ष स्पष्ट तथा प्रभावकारी सन्देश पुग्न सक्दैन ।
नेपाल धितोपत्र बोर्ड जस्तो नियामक निकायका लागि पनि एउटै विषयमा विभिन्न संस्थाबाट फरक–फरक माग आउँदा निर्णय प्रक्रिया जटिल बन्ने, नीतिगत अन्योल बढ्ने तथा कहिलेकाहीँ अविश्वासको वातावरण सिर्जना हुने अवस्था देखिन्छ ।
किन आवश्यक छ एकीकृत लगानीकर्ता महासंघ ?
१. एउटै आवाज, बलियो प्रभाव
विखण्डित आवाज सधैं कमजोर हुन्छ । जब सम्पूर्ण लगानीकर्ताको साझा धारणा एउटै संस्थामार्फत प्रस्तुत हुन्छ, त्यसको प्रभाव सरकार, नियामक निकाय र सरोकारवालामाझ धेरै बलियो हुन्छ । नीति निर्माण प्रक्रियामा यस्तो प्रतिनिधित्व बढी प्रभावकारी मानिन्छ ।
२. नीतिगत स्पष्टता र दीर्घकालीन स्थायित्व
नेपालको पुँजीबजारले लामो समयदेखि नीतिगत अस्थिरताको समस्या भोगिरहेको छ । यदि एउटै संस्थाले अध्ययन, अनुसन्धान र दीर्घकालीन सोचसहित सुझाव प्रस्तुत गर्न सके बजारमा स्थायित्व कायम गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुग्छ ।
३. सबै वर्गका लगानीकर्ताको वास्तविक प्रतिनिधित्व
विशेषगरी साना तथा नयाँ लगानीकर्ताहरू प्रायः संगठित आवाजको अभावमा पछि पर्ने गरेका छन् । एकीकृत महासंघले ठूला, साना, संस्थागत तथा व्यक्तिगत सबै प्रकारका लगानीकर्ताको साझा प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्न सक्छ ।
४. अनियमितताविरुद्ध सशक्त हस्तक्षेप
बजारमा हुने मूल्य चलखेल, गलत सूचना प्रवाह, अनुचित कारोबार अभ्यास तथा सम्भावित भित्री कारोबारजस्ता गतिविधिविरुद्ध एकीकृत संस्था धेरै प्रभावकारी हुन्छ । आवश्यक परे यसले कानुनी, नीतिगत तथा सार्वजनिक दबाब सिर्जना गर्न सक्छ ।
सरकार र लगानीकर्ताबीच संस्थागत पुलको आवश्यकता
नेपालको पुँजीबजारमा सरकार, नियामक निकाय र लगानीकर्ताबीच कहिलेकाहीँ दूरी तथा अविश्वास देखिने गरेको छ । यही दूरीले बजारमा अनिश्चितता र नकारात्मक मनोविज्ञान निर्माण गर्छ ।
एकीकृत लगानीकर्ता महासंघले लगानीकर्ताको गुनासा व्यवस्थित रूपमा सरकारसमक्ष पु¥याउन, सरकारका नीतिगत निर्णयहरू स्पष्ट रूपमा लगानीकर्तामाझ संप्रेषण गर्न तथा द्विपक्षीय संवादलाई संस्थागत स्वरूप दिन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ ।
नेपाल राष्ट्र बैंक, अर्थ मन्त्रालय, धितोपत्र बोर्ड तथा अन्य सम्बन्धित निकायसँग सहकार्य गर्दै यस्तो महासंघले समन्वयकारी संरचना निर्माण गर्न सक्छ । यसले बजारमा विश्वास, पारदर्शिता र उत्तरदायित्व तीनै पक्षलाई मजबुत बनाउँछ ।
अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास ः जहाँ एकता नै शक्ति बनेको छ
विश्वका विकसित पुँजीबजारहरूमा लगानीकर्ताहरू सामान्यतः सीमित तर अत्यन्त सशक्त संस्थामार्फत प्रतिनिधित्व हुन्छन् । यस्ता संस्थाहरूले सरकारसँग नियमित संवाद गर्ने, नीति निर्माण प्रक्रियामा सक्रिय भूमिका खेल्ने तथा लगानीकर्ताको अधिकार संरक्षण गर्ने कार्य प्रभावकारी रूपमा गरिरहेका हुन्छन् ।
भारतमा सेबीसँग सहकार्य गर्ने विभिन्न लगानीकर्ता संगठन, सिंगापुरको सेक्युरिटिज इन्भेस्टर एसोसिएसन सिंगापुर (एसआईएएस) तथा विकसित अर्थतन्त्रका अन्य उदाहरणहरूले देखाउँछन् कि संस्थागत एकता पुँजीबजार विकासको महत्वपूर्ण आधार हो । नेपालमा पनि यस्तै संरचना निर्माण गर्न सकिन्छ, यदि सामूहिक इच्छाशक्ति र सहकार्यको वातावरण निर्माण हुन्छ भने ।
एकीकरण किन सम्भव भइरहेको छैन ?
यद्यपि एकीकृत महासंघको आवश्यकता धेरैले महसुस गरेका छन्, व्यवहारमा यसको कार्यान्वयन चुनौतीपूर्ण देखिएको छ । यसको मुख्य कारण नेतृत्वबीचको प्रतिस्पर्धा, व्यक्तिगत वा समूहगत स्वार्थ, राजनीतिक प्रभाव, संस्थागत ध्रुवीकरण तथा आपसी विश्वासको अभाव हो ।
दुर्भाग्यवश, कतिपय अवस्थामा साझा उद्देश्यभन्दा नेतृत्वको प्रतिस्पर्धा बढी महत्वपूर्ण बन्ने गरेको छ । यही प्रवृत्तिले नेपालको पुँजीबजार विकासलाई दीर्घकालीन रूपमा कमजोर बनाइरहेको छ । तर यी समस्यालाई बहाना बनाएर विखण्डनलाई निरन्तरता दिनु कुनै समाधान होइन ।
समाधानतर्फका व्यावहारिक कदम
एकीकृत महासंघ निर्माण असम्भव लक्ष्य होइन। यसका लागि केही आधारभूत कदम आवश्यक छन् ।
सबै संघ–संस्थाबीच खुला र इमानदार संवाद,
साझा उद्देश्य तथा न्यूनतम साझा एजेन्डामा सहमति,
पारदर्शी, लोकतान्त्रिक र संस्थागत संरचना निर्माण,
नेतृत्वमा उत्तरदायित्व र सीमित कार्यकालको व्यवस्था,
पेशागत तथा गैर–राजनीतिक दृष्टिकोणको विकास,
दीर्घकालीन प्रभाव ः किन महत्वपूर्ण छ यो कदम ?
यदि नेपालमा एकीकृत लगानीकर्ता महासंघ सफलतापूर्वक गठन हुन सक्छ भने यसको प्रभाव दूरगामी हुनेछ । यसले पुँजीबजारमा स्थायित्व र विश्वास वृद्धि गर्नेछ, विदेशी लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्नेछ, नीतिगत सुधार प्रक्रियालाई तीव्र बनाउनेछ, साना लगानीकर्तालाई सशक्त बनाउनेछ तथा समग्र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई सकारात्मक दिशा दिनेछ ।
निष्कर्ष : अब निर्णय लिन ढिला गर्नु हुँदैन
नेपालको पुँजीबजार अहिले एउटा निर्णायक मोडमा उभिएको छ । यहाँबाट अगाडि बढ्ने बाटो स्पष्ट छ—विखण्डनलाई निरन्तरता दिने वा एकताको मार्ग रोज्ने । धेरै साना–साना संघसंस्थाहरूको अस्तित्वले अल्पकालीन फाइदा दिन सक्छ, तर दीर्घकालीन रूपमा बजारलाई बलियो, विश्वसनीय र दिगो बनाउन एउटै सशक्त, जिम्मेवार तथा एकीकृत लगानीकर्ता महासंघ अपरिहार्य देखिन्छ ।
नेपालको पुँजीबजारको भविष्य केवल सूचकांक बढ्नुमा निर्भर छैन। यसको वास्तविक भविष्य लगानीकर्ताको विश्वास, संस्थागत पारदर्शिता, नीतिगत स्थायित्व र साझा नेतृत्वमा टिकेको छ । त्यसैले आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता स्पष्ट छ—व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठ्ने, साझा उद्देश्यमा केन्द्रित हुने र नेपालको पुँजीबजारको भविष्यलाई केन्द्रमा राख्दै एकताको आधार निर्माण गर्ने । यदि आज एकताको बलियो जग बसाल्न सकियो भने भोलिको नेपालको पुँजीबजार केवल ठूलो मात्र हुने छैन, यो अझ विश्वसनीय, पारदर्शी र दिगो पनि हुनेछ ।
