देशको विकास, आर्थिक समृद्धि र सामाजिक रूपान्तरणको प्रमुख आधार नै युवा शक्ति हो । तर पछिल्ला केही वर्षयता नेपाली युवाहरूमा डिप्रेसन र अन्य मानसिक स्वास्थ्य समस्या उल्लेखनीय रूपमा बढ्दै गएको विषय चिन्ताको केन्द्र बनेको छ । सामाजिक सञ्जालमा व्यक्त हुने पीडा, आत्महत्याका बढ्दो घटनाहरू, भविष्यप्रतिको निराशा र मानसिक तनावका अनेक स्वरूपहरूले यो समस्या गम्भीर बन्दै गएको संकेत गर्छन् । प्रश्न उठ्छ– आखिर नेपाली युवाहरूमा डिप्रेसन किन बढ्दै छ ?
डिप्रेसन केवल केही समयको दुःख वा निराशा मात्र होइन । यो व्यक्तिको सोच, भावना, व्यवहार, ऊर्जा र दैनिक जीवनलाई गम्भीर रूपमा प्रभावित गर्ने मानसिक स्वास्थ्य अवस्था हो । समयमै उपचार र सहयोग नपाए यसले शिक्षा, रोजगारी, पारिवारिक सम्बन्ध र जीवनप्रतिको आशासमेत कमजोर बनाइदिन सक्छ ।
नेपालमा युवाहरूको मानसिक स्वास्थ्यलाई असर गर्ने प्रमुख कारणमध्ये पहिलो हो । बेरोजगारी र भविष्यप्रतिको अनिश्चितता । हरेक वर्ष हजारौं युवा उच्च शिक्षा पूरा गरेर श्रम बजारमा प्रवेश गर्छन् । तर उनीहरूको योग्यता अनुसारको रोजगारी सहज रूपमा उपलब्ध हुँदैन । सरकारी जागिर सीमित छन्, निजी क्षेत्रमा रोजगारीको स्थायित्व कमजोर छ, र स्वरोजगारका अवसर पनि पर्याप्त छैनन् । लामो समयसम्मको बेरोजगारीले युवामा आफू असफल भएको अनुभूति गराउँछ । परिवार र समाजको अपेक्षा पूरा गर्न नसक्ने डरले उनीहरू मानसिक रूपमा थकित बन्दै जान्छन् ।
वैदेशिक रोजगारी र पलायनको दबाबले पनि युवाहरूमा डिप्रेसन हुने गरेको छ । आज धेरै नेपाली युवाको सपना विदेश जाने बनेको छ । तर सबैका लागि त्यो सम्भव हुँदैन । विदेश जान ऋण लिने, भाषा परीक्षा, भिसा प्रक्रिया, असफल प्रयास र विदेश पुगेपछि पनि कठोर श्रम तथा एक्लोपनले मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पार्छ । स्वदेशमा बसेका युवाले पनि साथीहरू विदेश गएको देख्दा आफू पछि परेको महसुस गर्न सक्छन् । यस्तो सामाजिक तुलना निराशाको कारण बन्न सक्छ ।
यसैगरी सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रभावले पनि युवाहरू निराश हुने गरेका छन् । फेसबुक, टिकटक, इन्स्टाग्राम र युट्युबजस्ता माध्यमले सूचना र अवसरका ढोका खोलेका छन् । तर यही माध्यमले तुलना, प्रतिस्पर्धा र अवास्तविक जीवनशैलीको भ्रम पनि सिर्जना गरेको छ । अरूको सफलता, महँगो जीवनशैली र खुसीका क्षण मात्र देख्दा धेरै युवाले आफ्नो जीवनलाई कम मूल्यवान् ठान्न थाल्छन् । ’अरू सबै सफल छन्, म मात्र पछि परेँ’ भन्ने सोचले आत्मविश्वास कमजोर बनाउँछ र डिप्रेसनतर्फ धकेल्न सक्छ । शैक्षिक दबाब पनि अर्को महत्वपूर्ण कारण हो । राम्रो अंक ल्याउने, प्रतिष्ठित कलेजमा पढ्ने, प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षा उत्तीर्ण गर्ने र परिवारको अपेक्षा पूरा गर्ने दबाबले विद्यार्थीहरू निरन्तर तनावमा हुन्छन् । धेरै विद्यार्थीले आफ्नो रुचिभन्दा पनि अभिभावकको चाहना पूरा गर्न विषय छनोट गर्नुपर्ने अवस्था हुन्छ । असफलताको डर र अपेक्षाको बोझले उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्यमा गहिरो असर पार्न सक्छ ।
यस्तै, पारिवारिक र सामाजिक सम्बन्धमा आएको परिवर्तन ले पनि युवाहरूलाई प्रभावित गरिरहेको छ । संयुक्त परिवारको संस्कृति क्रमशः कमजोर हुँदै जाँदा भावनात्मक सहाराको दायरा पनि सानो बन्दै गएको छ । व्यस्त जीवनशैली, परिवारसँग खुला संवादको कमी, प्रेम सम्बन्धमा आउने उतारचढाव, वैवाहिक तनाव तथा साथीहरूसँगको दूरीले धेरै युवालाई एक्लोपनको अनुभूति गराउँछ । मानिसहरूको भीडमा रहेर पनि भावनात्मक रूपमा एक्लो महसुस गर्नु आजको पुस्ताको साझा समस्या बन्दै गएको छ ।
अर्कोतर्फ, मानसिक स्वास्थ्यप्रतिको सामाजिक दृष्टिकोण पनि समस्या समाधानमा बाधक बनेको छ । नेपालमा अझै पनि मानसिक रोगलाई कमजोरी, पागलपन वा लाजको विषयका रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति छ । त्यसैले धेरै युवा आफ्ना भावना खुलाएर भन्न डराउँछन् । उनीहरू मनोवैज्ञानिक वा मनोचिकित्सककहाँ जान हिच्किचाउँछन् । परिणामस्वरूप सामान्य तनाव समयमै व्यवस्थापन हुन नसकी गम्भीर डिप्रेसनमा परिणत हुन सक्छ ।
डिप्रेसन बढ्नुमा आर्थिक असमानता र बढ्दो महँगीले पनि भूमिका खेलेको छ । जीवनयापनको खर्च बढ्दै जाँदा आम्दानी सीमित हुने, परिवारको आर्थिक जिम्मेवारी कम उमेरमै बोक्नुपर्ने र भविष्य सुरक्षित नदेखिनुले युवाहरूमा चिन्ता बढाएको छ । विशेष गरी निम्न र मध्यम आय भएका परिवारका युवाहरू आर्थिक दबाबका कारण बढी प्रभावित हुने गरेका छन् । त्यसैगरी, डिजिटल जीवनशैली ले पनि अप्रत्यक्ष असर गरिरहेको छ । राति अबेरसम्म मोबाइल चलाउने, पर्याप्त निद्रा नलिने, शारीरिक व्यायाम नगर्ने र वास्तविक सामाजिक सम्बन्धभन्दा भर्चुअल सम्बन्धमा बढी निर्भर हुने बानीले मानसिक स्वास्थ्य कमजोर बनाउन सक्छ । स्वस्थ शरीर र स्वस्थ मनबीच गहिरो सम्बन्ध भएकाले असन्तुलित जीवनशैलीले डिप्रेसनको जोखिम बढाउन सक्छ ।
यद्यपि डिप्रेसन बढ्दै जानुको अर्थ समाधान सम्भव छैन भन्ने होइन । यसको समाधानका लागि व्यक्तिगत, पारिवारिक, शैक्षिक र सरकारी तहमा संयुक्त प्रयास आवश्यक छ । विद्यालय र विश्वविद्यालयमा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी शिक्षा तथा परामर्श सेवा प्रभावकारी बनाउनुपर्छ । युवाले आफ्नो मानसिक अवस्था खुला रूपमा व्यक्त गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ । परिवारले केवल नतिजा होइन, सन्तानको भावनालाई पनि बुझ्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ । साथै, सरकारले रोजगारी सिर्जना, युवा उद्यमशीलताको प्रवद्र्धन र सहज मानसिक स्वास्थ्य सेवा विस्तारमा विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ । व्यक्तिगतरूपमा पनि युवाहरूले आफ्नो मानसिक स्वास्थ्यलाई शारीरिक स्वास्थ्यसरह महत्व दिनुपर्छ । नियमित व्यायाम, पर्याप्त निद्रा, सन्तुलित आहार, सामाजिक सम्बन्धको विस्तार, सामाजिक सञ्जालको संयमित प्रयोग र आवश्यकता पर्दा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग परामर्श लिनु कमजोरी होइन, परिपक्व निर्णय हो । मनमा पीडा हुँदा त्यसलाई दबाएर राख्नु भन्दा विश्वासिलो व्यक्ति वा विशेषज्ञसँग साझा गर्नु नै उचित हुन्छ ।
नेपाली युवाहरूमा बढ्दो डिप्रेसन केवल व्यक्तिगत समस्या होइन, यो सामाजिक, आर्थिक र नीतिगत चुनौती पनि हो । यदि आज युवाको मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकतामा राखिएन भने यसको असर भोलिको समाज, अर्थतन्त्र र राष्ट्रको समग्र विकासमा पर्न सक्छ । त्यसैले मानसिक स्वास्थ्यबारे खुला संवाद, सकारात्मक सोच, सहानुभूतिपूर्ण व्यवहार र प्रभावकारी सरकारी नीति आजको आवश्यकता हो । युवा केवल देशको भविष्य मात्र होइनन्, वर्तमानका पनि मुख्य शक्ति हुन् । उनीहरूको मन स्वस्थ भए मात्र समृद्ध नेपालको सपना साकार हुन सक्छ ।
