पुँजीबजार कुनै पनि देशको आर्थिक विकासको ऐना हो । उद्योग, व्यापार तथा पूर्वाधार विकासका लागि आवश्यक दीर्घकालीन पुँजी परिचालन गर्ने प्रभावकारी माध्यमका रूपमा यसको महत्वपूर्ण भूमिका रहन्छ । स्वस्थ र पारदर्शी पुँजीबजारले लगानीकर्ताको विश्वास जित्न सक्यो भने अर्थतन्त्रले पनि सकारात्मक गति लिन्छ । तर पछिल्ला केही वर्षयता नेपालको पुँजीबजारमा देखिएको निरन्तर उतारचढाव, नीतिगत अन्योल र कमजोर बजार मनोविज्ञानका कारण लगानीकर्ताहरूको मनोबल क्रमशः घट्दै गएको अनुभूति हुन थालेको छ । नेपालमा लगानीकर्ताको मनोबल कमजोर हुनुका पछाडि सबैभन्दा ठूलो कारण नीतिगत अस्थिरता हो । बजारसँग सम्बन्धित नीति तथा निर्देशनहरू बारम्बार परिवर्तन हुँदा लगानीकर्ताले दीर्घकालीन योजना बनाउन सक्दैनन् ।
एउटै विषयमा फरक–फरक समयमा फरक निर्णय आउँदा बजारमा अन्योल सिर्जना हुन्छ । लगानीकर्ता स्पष्ट नीति र पूर्वानुमानयोग्य वातावरण खोज्छन् । तर निर्णय प्रक्रियामा देखिने अस्थिरताले उनीहरूलाई पर्ख र हेरको अवस्थामा पुर्याएको छ ।यसैगरी, बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूको कर्जा नीति, ब्याजदरको उतारचढाव र तरलताको अवस्थाले पनि पुँजीबजारलाई प्रत्यक्ष असर पार्ने गरेको छ । ब्याजदर बढ्दा धेरै लगानीकर्ताले सेयर बजारबाट पैसा निकालेर बैंक निक्षेपतर्फ आकर्षित हुन्छन् । बजारमा लगानीयोग्य रकम घट्दै जाँदा कारोबार पनि सुस्त हुन्छ । कारोबार घटेपछि सेयर मूल्यमा दबाब पर्छ र त्यसले लगानीकर्ताको आत्मविश्वास झन् कमजोर बनाउँछ ।बजारप्रति विश्वास घट्नुको अर्को कारण कम्पनीहरूको कमजोर सूचना प्रवाह र सुशासन पनि हो।
कतिपय सूचीकृत कम्पनीहरूले समयमै वित्तीय विवरण सार्वजनिक गर्दैनन् । केही कम्पनीको लाभांश नीति स्पष्ट हुँदैन भने केहीको व्यवस्थापनप्रति नै प्रश्न उठ्ने गरेका छन् । लगानीकर्ताले आफ्नो लगानीको निर्णय विश्वसनीय सूचना र कम्पनीको कार्यसम्पादनका आधारमा गर्न पाउनुपर्छ । तर सूचना प्रवाहमा पारदर्शिता नहुँदा बजारमा हल्ला र अनुमानले स्थान पाउँछ, जसले गलत निर्णयलाई प्रोत्साहन दिन्छ । नेपालको पुँजीबजारमा नियामक निकायप्रतिको विश्वास पनि चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ । बजारमा अस्वाभाविक उतारचढाव हुँदा वा चलखेलको आशंका उठ्दा त्यसको प्रभावकारी अनुसन्धान र कारबाही भएको अनुभूति लगानीकर्ताले कम गरेका छन् । नियम सबैका लागि समान रूपमा लागू भएको देखिएन भने बजारमा निष्पक्षताको भावना कमजोर हुन्छ ।
निष्पक्ष र प्रभावकारी नियमनले मात्र दीर्घकालीन लगानीकर्तालाई बजारमा टिकाइराख्न सक्छ ।लगानीकर्ताको मनोबल घट्नुमा बजारको अत्यधिक मनोवैज्ञानिक प्रभाव पनि उत्तिकै जिम्मेवार छ । सेयर मूल्य लगातार घट्दै जाँदा डरको वातावरण सिर्जना हुन्छ । धेरै लगानीकर्ताले कम्पनीको वास्तविक अवस्था अध्ययन नगरी अरूको प्रभावमा आएर किनबेच गर्ने प्रवृत्ति अझै पनि कायम छ। यसले बजारलाई थप अस्थिर बनाउँछ । सामाजिक सञ्जालमा फैलिने अपुष्ट सूचना, अफवाह र समूहगत प्रभावले पनि लगानीकर्ताको निर्णयलाई प्रभावित बनाइरहेको छ ।अर्कोतर्फ, नेपालको पुँजीबजार अझै सीमित क्षेत्र र सीमित उपकरणमा केन्द्रित छ । अधिकांश कारोबार बैंक तथा वित्तीय संस्था र जलविद्युत् कम्पनीमा सीमित देखिन्छ । उत्पादनमूलक उद्योग, प्रविधि, कृषि तथा सेवा क्षेत्रका बलिया कम्पनीहरूको उपस्थिति न्यून छ । लगानीका विकल्प सीमित हुँदा बजारको दायरा फराकिलो बन्न सकेको छैन। विविधीकरणको अभावले पनि लगानीकर्ताको आकर्षण घटाउने काम गरेको छ ।यद्यपि, चुनौतीका बीचमा अवसरहरू पनि प्रशस्त छन् ।
नेपालको अर्थतन्त्र विस्तारसँगै पुँजीबजारलाई अझ परिपक्व बनाउने सम्भावना उच्च छ । त्यसका लागि सबैभन्दा पहिले नीतिगत स्थिरता आवश्यक छ । नियामक निकाय, सरकार र सम्बन्धित संस्थाहरूले बजारमैत्री, स्पष्ट र दीर्घकालीन नीति अवलम्बन गर्नुपर्छ । लगानीकर्तालाई विश्वसनीय सूचना उपलब्ध गराउने, सूचीकृत कम्पनीहरूको सुशासन सुदृढ गर्ने तथा नियम कार्यान्वयनमा निष्पक्षता कायम गर्ने कार्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । यससँगै वित्तीय साक्षरता विस्तार गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ । बजारलाई छोटो अवधिको सट्टेबाजीभन्दा दीर्घकालीन लगानीको माध्यमका रूपमा बुझ्ने संस्कृतिको विकास हुनुपर्छ । नयाँ लगानीकर्तालाई जोखिम व्यवस्थापन, कम्पनी विश्लेषण र लगानी रणनीतिबारे पर्याप्त जानकारी उपलब्ध गराउन सके बजार थप स्वस्थ बन्न सक्छ ।
यस अर्थमा पुँजीबजार भनेको केवल सूचकांकको उतारचढाव मात्र होइन, विश्वासको बजार पनि हो । जहाँ विश्वास बलियो हुन्छ, त्यहाँ लगानी बढ्छ; लगानी बढेपछि उद्योग, रोजगारी र अर्थतन्त्रले गति लिन्छ । त्यसैले लगानीकर्ताको मनोबल पुनःस्थापित गर्न सबै सरोकारवालाले आ–आफ्नो जिम्मेवारी इमान्दारीपूर्वक निर्वाह गर्नुपर्छ । नीतिगत स्थिरता, पारदर्शिता, सुशासन र प्रभावकारी नियमन सुनिश्चित गर्न सकियो भने आज घटेको मनोबल भोलिको विश्वासमा रूपान्तरण हुन सक्छ । नेपालको पुँजीबजारलाई दीर्घकालीन रूपमा सबल, विश्वसनीय र प्रतिस्पर्धी बनाउने सही समय यही नै हो ।
